अष्टावक्र गीता पृष्ठभूमि
ॐअध्याय 10

वैराग्य र वासनात्याग

वैराग्योपदेशः
अघिल्लो
पछिल्लो

अष्टावक्र उवाच

सद्गुरु अष्टावक्र

श्लोक 3

यत्र यत्र भवेत्तृष्णा संसारं विद्धि तत्र वै। प्रौढवैराग्यमाश्रित्य वीततृष्णः सुखी भव॥ ३ ॥

yatra yatra bhavet tṛṣṇā saṁsāraṁ viddhi tatra vai | prauḍhavairāgyam āśritya vītatṛṣṇaḥ sukhī bhava || 3 ||

नेपाली भावार्थ

जहाँ जहाँ मनमा तृष्णा (पाउने तिर्खा) हुन्छ, निश्चय नै संसार त्यहीँ मात्र छ भनेर जान। त्यसैले परिपक्व र अटल वैराग्यको आश्रय लिएर, सबै तृष्णाहरूबाट पूर्ण मुक्त भई सदाका लागि सुखी र परमानन्दित होऊ!

English Translation

Wherever there is craving, know for certain that samsara exists right there. Therefore, taking refuge in mature, unwavering dispassion, become free from all thirst and be truly happy!

सार संक्षेप: संसार कुनै भौगोलिक स्थान होइन, जहाँ तृष्णा छ त्यहीँ संसार छ। जब चाहनाको तिर्खा समाप्त हुन्छ, तब मानिस जहाँ भए पनि तत्काल परम सुखी हुन्छ।

१. संसारको नयाँ परिभाषा: तृष्णा नै संसार हो

हामी प्रायः सोच्छौं कि घर, परिवार र बाहिरको बजार नै संसार हो।
तर अष्टावक्र भन्नुहुन्छ: "यत्र यत्र भवेत्तृष्णा संसारं विद्धि तत्र वै।"

  • यदि तपाईं मन्दिरमा जानुहुन्छ, तर मनमा "मलाई धन दे, रोग निको पार" भन्ने तृष्णा छ भने त्यो मन्दिर पनि संसार बन्यो।
  • यदि तपाईं हिमालयको गुफामा बस्नुहुन्छ, तर मनमा प्रशंसा पाउने तृष्णा छ भने त्यो गुफा पनि संसार भयो।
  • तर यदि तपाईं ठूलो महलमा बसेर पनि मनमा कुनै तृष्णा राख्नुहुन्न भने, त्यो महल पनि वैकुण्ठ बन्दछ!

जहाँ चाहना छ, त्यहाँ बन्धन छ; जहाँ चाहना छैन, त्यहाँ मुक्ति छ।

२. 'प्रौढवैराग्यम्' — काँचो वैराग्य बनाम पाको वैराग्य

वैराग्य दुई प्रकारको हुन्छ:

  1. काँचो वैराग्य (मसान वैराग्य): कसैको मृत्यु देख्दा वा व्यापारमा घाटा लाग्दा २ दिनका लागि "संसार बेकार छ" भन्ने लाग्छ, तर फेरि लोभ जाग्छ। यो अस्थिर वैराग्य हो।
  2. प्रौढ वैराग्य (Mature Dispassion): गहिरो विवेक, आत्मज्ञान र सत्यको साक्षात्कारबाट जन्मने स्थायी वैराग्य। यसमा संसारप्रति कुनै रिस वा घृणा हुँदैन, केवल यसको असारता स्पष्ट बुझिएको हुन्छ।

जब प्रौढ वैराग्य आउँछ, तब मानिस 'वीततृष्णः' (तिर्खामुक्त) हुन्छ।

३. साँचो सुखको मुहान

संसारले भन्छ: "इच्छा पूरा गरेर सुखी बन।"
तर इच्छा पूरा गर्दा क्षणिक राहत मिल्छ, तृप्ति मिल्दैन; एउटा इच्छा पूरा हुनासाथ १० वटा नयाँ इच्छाहरू जन्मिन्छन्।
अष्टावक्र भन्नुहुन्छ:

"इच्छा मेट्न दौडने होइन, इच्छाको बीउ नै उखेल्नु साँचो सुखको बाटो हो।"

मनन सूत्र:
"तृष्णा नै सबै दुःखको मुहान हो; चाहनाको भारी बिसाऊ र आफ्नै आन्तरिक शान्तिमा सदा सुखी बन।"

अघिल्लो
पछिल्लो

विषय-सूची (Contents)

📖 आवरण पृष्ठ📜 प्राक्कथन / भूमिका

अध्याय तथा श्लोकहरू:

अध्याय 1: आत्मसाक्षात्कारको उपदेश20 श्लोक
आत्मसाक्षात्कारोपदेशः

राजा जनकका तीन मौलिक प्रश्नहरू (ज्ञान, मुक्ति र वैराग्य) र अष्टावक्रद्वारा साक्षी भावको प्रत्यक्ष उद्घोष।

श्लोकहरू (20):
अध्याय 2: आत्म-विस्मय र आनन्दको उल्लास25 श्लोक
आत्मविस्मयोल्लासः

राजा जनकद्वारा आत्म-साक्षात्कार पश्चात् अद्वितीय चेतनाको अनुभव र विस्मयको प्रकटीकरण।

श्लोकहरू (25):
अध्याय 3: आत्मज्ञानीको परीक्षा14 श्लोक
आत्मज्ञानपरीक्षा

अष्टावक्रद्वारा यदि आत्मबोध भएको छ भने संसारी विषयप्रति आसक्ति किन भनी गरिएको कसी परीक्षण।

श्लोकहरू (14):
अध्याय 4: आत्मज्ञानीको महिमा6 श्लोक
ज्ञानानुकीर्तनम्

सत्यलाई जानेको व्यक्तिको अनुपम स्थिति र सांसारिक सुख-दुःखभन्दा परको स्थितिको प्रशंसा।

श्लोकहरू (6):
अध्याय 5: चित्त लीन हुने चार उपाय4 श्लोक
चित्तलयोपायः

आत्मा निर्लेप, शुद्ध र निराकार छ भन्ने बोधद्वारा चित्तलाई शान्त र लीन बनाउने उपदेश।

श्लोकहरू (4):
अध्याय 6: ज्ञानको वास्तविक स्वरूप4 श्लोक
ज्ञानस्वरूपम्

आकाश जस्तै सर्वव्यापी र अनन्त आत्माको पहिचान।

श्लोकहरू (4):
अध्याय 7: परम शान्तिको प्रत्यक्ष अनुभव5 श्लोक
शान्तानुभवः

जनकद्वारा आफू नै अनन्त महासागर भएको र संसार तरंग मात्र भएको स्वीकारोक्ति।

श्लोकहरू (5):
अध्याय 8: बन्धन र मोक्षको परिभाषा4 श्लोक
बन्धनमोक्षलक्षणम्

मनको चाहना र आसक्ति नै बन्धन हो, अनि ती सबैबाट मुक्ति नै परम मोक्ष हो।

श्लोकहरू (4):
अध्याय 9: निर्वेद र उदासीनता8 श्लोक
निर्वेदवर्णनम्

द्वन्द्व, कर्म, र संशयहरूको निवृत्ति तथा शान्तिको मार्ग।

श्लोकहरू (8):
अध्याय 10: वैराग्य र वासनात्याग8 श्लोक
वैराग्योपदेशः

काम, क्रोध र भोगहरूको निस्सारता बुझेर शान्ति प्राप्त गर्ने प्रेरणा।

श्लोकहरू (8):
अध्याय 11: प्रारब्ध र आत्मशान्ति8 श्लोक
प्रारब्धशान्तिः

सृष्टिको स्वभाव र प्रारब्धलाई बुझेर चिन्तामुक्त हुने कला।

श्लोकहरू (8):
अध्याय 12: आत्मानुभव र मौन स्थिति8 श्लोक
आत्मानुभवस्थितिः

कर्म, संकल्प र ध्यान समेत त्यागेर सहज मौनमा स्थिर हुने जनकको अनुभव।

श्लोकहरू (8):
अध्याय 13: परमानन्दको स्थिति7 श्लोक
परमानन्दप्राप्तिः

आत्मामा स्थित पुरुषका लागि कुनै नियम वा बन्धन बाँकी नरहने घोषणा।

श्लोकहरू (7):
अध्याय 14: सहज शान्ति4 श्लोक
शान्तिबोधः

प्रकृति र आत्माको भेद बुझेर पूर्ण शान्तिमा विश्राम।

श्लोकहरू (4):
अध्याय 15: तत्त्वज्ञानको उपदेश20 श्लोक
तत्त्वोपदेशः

अष्टावक्रद्वारा चैतन्य र आत्मतत्त्वको विस्तृत एवं स्पष्ट रहस्योद्घाटन।

श्लोकहरू (20):
अध्याय 16: विशेष आत्म-उपदेश11 श्लोक
विशेषोपदेशः

बाहिरी शास्त्र वा गुरु चर्चा भन्दा आन्तरिक मौन नै सर्वोपरि भएको उद्घोष।

श्लोकहरू (11):
अध्याय 17: आत्मज्ञानीको स्वभाव20 श्लोक
ज्ञानीस्वभावः

संसारमा रहेर पनि जलमा कमलको पात जस्तै निर्लिप्त ज्ञानीको जीवन।

श्लोकहरू (20):
अध्याय 18: शान्ति र जीवनमुक्ति (१०० श्लोक)100 श्लोक
शान्तिशतकम्

अष्टावक्र गीताको सबैभन्दा गहिरो अध्याय, जसमा जीवनमुक्तको अन्तिम रहस्य खोलिएको छ।

अध्याय 19: आत्म-विश्राम र तृप्ति8 श्लोक
आत्मविश्रामः

जनकद्वारा सबै द्वैत मेटिएर केवल आफ्नो विशुद्ध अस्तित्वको अनुभव।

श्लोकहरू (8):
अध्याय 20: पूर्ण विदेहमुक्ति14 श्लोक
विदेहमुक्तिः

न मोक्ष छ, न बन्धन, न साधक, न सिद्ध— केवल एकमात्र ब्रह्म सत्य हो।

श्लोकहरू (14):