अष्टावक्र गीता पृष्ठभूमि
ॐअध्याय 18

शान्ति र जीवनमुक्ति (१०० श्लोक)

शान्तिशतकम्
अघिल्लो
पछिल्लो

अष्टावक्र उवाच

सद्गुरु अष्टावक्र

श्लोक 31

निर्ध्यातुं चेष्टितुं वापि यच्चित्तं न प्रवर्तते। निर्निमित्तमिदं किन्तु निर्ध्यायेति विचेष्टते॥ ३१॥

nirdhyātuṃ ceṣṭituṃ vāpi yaccittaṃ na pravartate | nirnimittamidaṃ kintu nirdhyāyeti viceṣṭate || 31 ||

नेपाली भावार्थ

मुक्त ज्ञानीको चित्त न त जबर्जस्ती ध्यान गर्न नै अग्रसर हुन्छ, न कुनै विशेष कर्म गर्न नै चेष्टा गर्छ। तर पनि कुनै व्यक्तिगत स्वार्थ वा प्रयोजनबिना नै, उसको चित्त कहिले स्वाभाविक ध्यानमा डुबे झैं देखिन्छ त कहिले बाहिरी रूपमा कार्य गरिरहेको देखिन्छ।

English Translation

The mind of the liberated sage does not purposefully engage in meditation, nor does it strive to perform actions. Yet, entirely without cause or motive, it spontaneously appears to contemplate at times, and actively function at other times.

सार संक्षेप: सहज स्थितिमा ध्यान गर्नु पनि पर्दैन र कर्म त्याग्नु पनि पर्दैन। हावा बहे झैं र नदी बगे झैं ज्ञानीका ध्यान र कर्म कुनै अहङ्कारयुक्त संकल्पबिना नै स्वतः भइरहन्छन्।

१. संकल्पशून्य चेतनाको लीला

साधारण साधक ध्यान गर्नका लागि संकल्प गर्छ— 'म अब ध्यानमा बस्छु, मनलाई रोक्छु।' अनि काम गर्नुपर्दा पनि संकल्प गर्छ— 'म यो काम गर्छु।' दुवै ठाउँमा अहंकार र प्रयास (effort) विद्यमान रहन्छ।

तर सद्गुरु अष्टावक्र यहाँ परममुक्तिको अवस्था देखाउनुहुन्छ:

  • ज्ञानीको चित्तमा 'म ध्यान गर्छु' भन्ने कुनै हठ हुँदैन (न प्रवर्तते)।
  • न त 'म यो काम फत्ते गर्छु' भन्ने कुनै तृष्णा वा चेष्टा नै हुन्छ।
  • उसको सम्पूर्ण जीवन 'निर्निमित्तम्' अर्थात् अकारण, बिना कुनै स्वार्थ, सहज रूपमा प्रकृतिको तालमा चल्छ।

२. 'निर्ध्यायेति विचेष्टते' — ऐना जस्तै निर्विकार चित्त

यसको सौन्दर्य कस्तो छ भने:

  • जब ऊ शान्त बस्छ, मानिसहरू भन्छन्— 'ऊ गहन ध्यानमा छ।' तर भित्र ऊ ध्यानको कुनै प्रयास गरिरहेको हुँदैन; ऊ त केवल आफ्नो स्वरूपमा विश्राम गरिरहेको हुन्छ।
  • जब ऊ उठेर बोल्छ वा काम गर्छ, मानिसहरू भन्छन्— 'ऊ कर्म गरिरहेको छ।' तर भित्र उसलाई कर्तापनको कुनै गन्ध पनि हुँदैन।
  • जसरी ऐनाको सामुन्ने फूल राख्दा फूल देखिन्छ र आगो राख्दा आगो देखिन्छ, तर ऐनाले न फूललाई समात्छ न आगोले पोल्छ— ज्ञानीको चित्त पनि त्यस्तै निर्लेप रहन्छ।

३. साधकका लागि व्यावहारिक सन्देश

  • ध्यानलाई कुनै भारी कसरत वा कामको रूपमा नलिनुहोस्।
  • कर्म गर्दा परिणामको लोभ त्यागेर स्वाभाविक कर्तव्यका रूपमा गर्नुहोस्।
  • जब तपाईं भित्रबाट 'म यो गर्दैछु' भन्ने हठ छाड्नुहुन्छ, तब तपाईंको जीवन नै निरन्तर ध्यान बन्न पुग्छ।

मनन सूत्र:
"प्रयासले ध्यान बन्दैन, प्रयास समाप्त हुँदा ध्यान स्वतः प्रकट हुन्छ; म कर्म र अकर्म दुवैको अकारण साक्षी हुँ।"

अघिल्लो
पछिल्लो

विषय-सूची (Contents)

📖 आवरण पृष्ठ📜 प्राक्कथन / भूमिका

अध्याय तथा श्लोकहरू:

अध्याय 1: आत्मसाक्षात्कारको उपदेश20 श्लोक
आत्मसाक्षात्कारोपदेशः

राजा जनकका तीन मौलिक प्रश्नहरू (ज्ञान, मुक्ति र वैराग्य) र अष्टावक्रद्वारा साक्षी भावको प्रत्यक्ष उद्घोष।

श्लोकहरू (20):
अध्याय 2: आत्म-विस्मय र आनन्दको उल्लास25 श्लोक
आत्मविस्मयोल्लासः

राजा जनकद्वारा आत्म-साक्षात्कार पश्चात् अद्वितीय चेतनाको अनुभव र विस्मयको प्रकटीकरण।

श्लोकहरू (25):
अध्याय 3: आत्मज्ञानीको परीक्षा14 श्लोक
आत्मज्ञानपरीक्षा

अष्टावक्रद्वारा यदि आत्मबोध भएको छ भने संसारी विषयप्रति आसक्ति किन भनी गरिएको कसी परीक्षण।

श्लोकहरू (14):
अध्याय 4: आत्मज्ञानीको महिमा6 श्लोक
ज्ञानानुकीर्तनम्

सत्यलाई जानेको व्यक्तिको अनुपम स्थिति र सांसारिक सुख-दुःखभन्दा परको स्थितिको प्रशंसा।

श्लोकहरू (6):
अध्याय 5: चित्त लीन हुने चार उपाय4 श्लोक
चित्तलयोपायः

आत्मा निर्लेप, शुद्ध र निराकार छ भन्ने बोधद्वारा चित्तलाई शान्त र लीन बनाउने उपदेश।

श्लोकहरू (4):
अध्याय 6: ज्ञानको वास्तविक स्वरूप4 श्लोक
ज्ञानस्वरूपम्

आकाश जस्तै सर्वव्यापी र अनन्त आत्माको पहिचान।

श्लोकहरू (4):
अध्याय 7: परम शान्तिको प्रत्यक्ष अनुभव5 श्लोक
शान्तानुभवः

जनकद्वारा आफू नै अनन्त महासागर भएको र संसार तरंग मात्र भएको स्वीकारोक्ति।

श्लोकहरू (5):
अध्याय 8: बन्धन र मोक्षको परिभाषा4 श्लोक
बन्धनमोक्षलक्षणम्

मनको चाहना र आसक्ति नै बन्धन हो, अनि ती सबैबाट मुक्ति नै परम मोक्ष हो।

श्लोकहरू (4):
अध्याय 9: निर्वेद र उदासीनता8 श्लोक
निर्वेदवर्णनम्

द्वन्द्व, कर्म, र संशयहरूको निवृत्ति तथा शान्तिको मार्ग।

श्लोकहरू (8):
अध्याय 10: वैराग्य र वासनात्याग8 श्लोक
वैराग्योपदेशः

काम, क्रोध र भोगहरूको निस्सारता बुझेर शान्ति प्राप्त गर्ने प्रेरणा।

श्लोकहरू (8):
अध्याय 11: प्रारब्ध र आत्मशान्ति8 श्लोक
प्रारब्धशान्तिः

सृष्टिको स्वभाव र प्रारब्धलाई बुझेर चिन्तामुक्त हुने कला।

श्लोकहरू (8):
अध्याय 12: आत्मानुभव र मौन स्थिति8 श्लोक
आत्मानुभवस्थितिः

कर्म, संकल्प र ध्यान समेत त्यागेर सहज मौनमा स्थिर हुने जनकको अनुभव।

श्लोकहरू (8):
अध्याय 13: परमानन्दको स्थिति7 श्लोक
परमानन्दप्राप्तिः

आत्मामा स्थित पुरुषका लागि कुनै नियम वा बन्धन बाँकी नरहने घोषणा।

श्लोकहरू (7):
अध्याय 14: सहज शान्ति4 श्लोक
शान्तिबोधः

प्रकृति र आत्माको भेद बुझेर पूर्ण शान्तिमा विश्राम।

श्लोकहरू (4):
अध्याय 15: तत्त्वज्ञानको उपदेश20 श्लोक
तत्त्वोपदेशः

अष्टावक्रद्वारा चैतन्य र आत्मतत्त्वको विस्तृत एवं स्पष्ट रहस्योद्घाटन।

श्लोकहरू (20):
अध्याय 16: विशेष आत्म-उपदेश11 श्लोक
विशेषोपदेशः

बाहिरी शास्त्र वा गुरु चर्चा भन्दा आन्तरिक मौन नै सर्वोपरि भएको उद्घोष।

श्लोकहरू (11):
अध्याय 17: आत्मज्ञानीको स्वभाव20 श्लोक
ज्ञानीस्वभावः

संसारमा रहेर पनि जलमा कमलको पात जस्तै निर्लिप्त ज्ञानीको जीवन।

श्लोकहरू (20):
अध्याय 18: शान्ति र जीवनमुक्ति (१०० श्लोक)100 श्लोक
शान्तिशतकम्

अष्टावक्र गीताको सबैभन्दा गहिरो अध्याय, जसमा जीवनमुक्तको अन्तिम रहस्य खोलिएको छ।

अध्याय 19: आत्म-विश्राम र तृप्ति8 श्लोक
आत्मविश्रामः

जनकद्वारा सबै द्वैत मेटिएर केवल आफ्नो विशुद्ध अस्तित्वको अनुभव।

श्लोकहरू (8):
अध्याय 20: पूर्ण विदेहमुक्ति14 श्लोक
विदेहमुक्तिः

न मोक्ष छ, न बन्धन, न साधक, न सिद्ध— केवल एकमात्र ब्रह्म सत्य हो।

श्लोकहरू (14):