अष्टावक्र उवाच
सद्गुरु अष्टावक्र
श्लोक 31
निर्ध्यातुं चेष्टितुं वापि यच्चित्तं न प्रवर्तते। निर्निमित्तमिदं किन्तु निर्ध्यायेति विचेष्टते॥ ३१॥
nirdhyātuṃ ceṣṭituṃ vāpi yaccittaṃ na pravartate | nirnimittamidaṃ kintu nirdhyāyeti viceṣṭate || 31 ||
नेपाली भावार्थ
मुक्त ज्ञानीको चित्त न त जबर्जस्ती ध्यान गर्न नै अग्रसर हुन्छ, न कुनै विशेष कर्म गर्न नै चेष्टा गर्छ। तर पनि कुनै व्यक्तिगत स्वार्थ वा प्रयोजनबिना नै, उसको चित्त कहिले स्वाभाविक ध्यानमा डुबे झैं देखिन्छ त कहिले बाहिरी रूपमा कार्य गरिरहेको देखिन्छ।
English Translation
The mind of the liberated sage does not purposefully engage in meditation, nor does it strive to perform actions. Yet, entirely without cause or motive, it spontaneously appears to contemplate at times, and actively function at other times.
सार संक्षेप: सहज स्थितिमा ध्यान गर्नु पनि पर्दैन र कर्म त्याग्नु पनि पर्दैन। हावा बहे झैं र नदी बगे झैं ज्ञानीका ध्यान र कर्म कुनै अहङ्कारयुक्त संकल्पबिना नै स्वतः भइरहन्छन्।
१. संकल्पशून्य चेतनाको लीला
साधारण साधक ध्यान गर्नका लागि संकल्प गर्छ— 'म अब ध्यानमा बस्छु, मनलाई रोक्छु।' अनि काम गर्नुपर्दा पनि संकल्प गर्छ— 'म यो काम गर्छु।' दुवै ठाउँमा अहंकार र प्रयास (effort) विद्यमान रहन्छ।
तर सद्गुरु अष्टावक्र यहाँ परममुक्तिको अवस्था देखाउनुहुन्छ:
२. 'निर्ध्यायेति विचेष्टते' — ऐना जस्तै निर्विकार चित्त
यसको सौन्दर्य कस्तो छ भने:
३. साधकका लागि व्यावहारिक सन्देश