अष्टावक्र गीता पृष्ठभूमि
ॐअध्याय 2

आत्म-विस्मय र आनन्दको उल्लास

आत्मविस्मयोल्लासः
अघिल्लो
पछिल्लो

जनक उवाच

आत्मज्ञानी जनक

श्लोक 6

यथैवेक्षुरसे क्लृप्ता तेन व्याप्तैव शर्करा। तथा विश्वं मयि क्लृप्तं मया व्याप्तं निरन्तरम्॥ ६ ॥

yathaivekṣurase kḷptā tena vyāptaiva śarkarā | tathā viśvaṁ mayi kḷptaṁ mayā vyāptaṁ nirantaram || 6 ||

नेपाली भावार्थ

जसरी उखुको रसबाट बनेको चिनी (वा सख्खर) पूर्णतया उखुको रसको मिठासले नै भरिएको र व्याप्त भएको हुन्छ, त्यसैगरी म अनन्त चेतनामा प्रकट भएको यो सम्पूर्ण ब्रह्माण्ड पनि निरन्तर मद्वारा नै व्याप्त र ओतप्रोत छ!

English Translation

Just as sugar produced from sugarcane juice is completely permeated by that very juice, so this universe, projected in Me, is continuously permeated through and through by Me.

सार संक्षेप: चिनीको कुनै पनि दाना चाख्दा मिठास मात्र पाइए जस्तै, संसारको कुनै पनि कुना, कण वा क्षणलाई गहिरिएर अनुभव गर्दा त्यहाँ परमात्मा चेतनाबाहेक अरू केही भेटिँदैन।

१. उखुको रस र चिनीको दृष्टान्त (The Sugarcane and Sugar)

उखुको रसलाई पकाएर चिनी वा सख्खर बनाइन्छ।

  • के चिनीको कुनै यस्तो भाग हुन सक्छ जहाँ उखुको मिठास नहोस्? कदापि हुन सक्दैन।
  • चिनीको भित्र, बाहिर, बीचमा, र कण-कणमा केवल उखुको रसको माधुर्य नै व्याप्त हुन्छ।

यसलाई वेदान्तमा 'अनन्य-व्याप्ति' (Inseparable Pervasion) भनिन्छ— जहाँ कारण (Cause) ले आफ्नो कार्य (Effect) लाई पूर्ण रूपमा ढाकेको हुन्छ।

२. 'मयि क्लृप्तं मया व्याप्तम्' — म नै सर्वत्र छु (I Permeate All)

राजा जनक यहाँ सर्वोच्च आत्म-उल्लासमा उद्घोष गर्नुहुन्छ:

"यो जगत् मभन्दा बाहिर कतै छैन। जसरी चिनी उखुको रसमा बन्छ र रसले नै भरिन्छ, त्यसैगरी यो सारा जगत् म आत्मामै उब्जिएको हो र म नै यसको भित्र-बाहिर भरिएर रहेको छु।"

यसको अर्थ के हो?

  • जब हामी फूल देख्छौं— फूलको सौन्दर्य र अस्तित्वमा चेतना नै छ।
  • जब हामी खोलाको कलकल सुन्छौं— त्यो ध्वनि र श्रवणमा चेतना नै छ।
  • जब हामी आफ्नै श्वास अनुभव गर्छौं— त्यो श्वासको गतिमा चेतना नै छ।
    कुनै पनि ठाउँ यस्तो छैन जहाँ परमात्मा नहोस्, किनकि परमात्मा कुनै ठाउँविशेषमा बस्ने व्यक्ति होइन, अपितु सम्पूर्ण ठाउँ (Space) लाई नै धारण गर्ने अनन्त आकाश हो।

३. दैनिक जीवनमा यसको फल (Living with Sacred Sweetness)

जसले यो सत्य जान्दछ, उसको जीवनबाट गुनासो, डर र एक्लोपन समाप्त हुन्छ। तपाईं संसारमा जहाँसुकै जानुहोस्— चाहे भीडभाड शहरमा वा एकान्त हिमालमा— तपाईं सधैँ आफ्नै परमात्मा स्वरूपको न्यानो काखमा हुनुहुन्छ।

मनन सूत्र:
"चिनीको हरेक कणमा मिठास भए जस्तै, जीवनको हरेक श्वास र पलमा परमात्माको उपस्थिति छ; केवल चाख्ने (होश राख्ने) जिब्रो चाहिन्छ।"

अघिल्लो
पछिल्लो

विषय-सूची (Contents)

📖 आवरण पृष्ठ📜 प्राक्कथन / भूमिका

अध्याय तथा श्लोकहरू:

अध्याय 1: आत्मसाक्षात्कारको उपदेश20 श्लोक
आत्मसाक्षात्कारोपदेशः

राजा जनकका तीन मौलिक प्रश्नहरू (ज्ञान, मुक्ति र वैराग्य) र अष्टावक्रद्वारा साक्षी भावको प्रत्यक्ष उद्घोष।

श्लोकहरू (20):
अध्याय 2: आत्म-विस्मय र आनन्दको उल्लास25 श्लोक
आत्मविस्मयोल्लासः

राजा जनकद्वारा आत्म-साक्षात्कार पश्चात् अद्वितीय चेतनाको अनुभव र विस्मयको प्रकटीकरण।

श्लोकहरू (25):
अध्याय 3: आत्मज्ञानीको परीक्षा14 श्लोक
आत्मज्ञानपरीक्षा

अष्टावक्रद्वारा यदि आत्मबोध भएको छ भने संसारी विषयप्रति आसक्ति किन भनी गरिएको कसी परीक्षण।

श्लोकहरू (14):
अध्याय 4: आत्मज्ञानीको महिमा6 श्लोक
ज्ञानानुकीर्तनम्

सत्यलाई जानेको व्यक्तिको अनुपम स्थिति र सांसारिक सुख-दुःखभन्दा परको स्थितिको प्रशंसा।

श्लोकहरू (6):
अध्याय 5: चित्त लीन हुने चार उपाय4 श्लोक
चित्तलयोपायः

आत्मा निर्लेप, शुद्ध र निराकार छ भन्ने बोधद्वारा चित्तलाई शान्त र लीन बनाउने उपदेश।

श्लोकहरू (4):
अध्याय 6: ज्ञानको वास्तविक स्वरूप4 श्लोक
ज्ञानस्वरूपम्

आकाश जस्तै सर्वव्यापी र अनन्त आत्माको पहिचान।

श्लोकहरू (4):
अध्याय 7: परम शान्तिको प्रत्यक्ष अनुभव5 श्लोक
शान्तानुभवः

जनकद्वारा आफू नै अनन्त महासागर भएको र संसार तरंग मात्र भएको स्वीकारोक्ति।

श्लोकहरू (5):
अध्याय 8: बन्धन र मोक्षको परिभाषा4 श्लोक
बन्धनमोक्षलक्षणम्

मनको चाहना र आसक्ति नै बन्धन हो, अनि ती सबैबाट मुक्ति नै परम मोक्ष हो।

श्लोकहरू (4):
अध्याय 9: निर्वेद र उदासीनता8 श्लोक
निर्वेदवर्णनम्

द्वन्द्व, कर्म, र संशयहरूको निवृत्ति तथा शान्तिको मार्ग।

श्लोकहरू (8):
अध्याय 10: वैराग्य र वासनात्याग8 श्लोक
वैराग्योपदेशः

काम, क्रोध र भोगहरूको निस्सारता बुझेर शान्ति प्राप्त गर्ने प्रेरणा।

श्लोकहरू (8):
अध्याय 11: प्रारब्ध र आत्मशान्ति8 श्लोक
प्रारब्धशान्तिः

सृष्टिको स्वभाव र प्रारब्धलाई बुझेर चिन्तामुक्त हुने कला।

श्लोकहरू (8):
अध्याय 12: आत्मानुभव र मौन स्थिति8 श्लोक
आत्मानुभवस्थितिः

कर्म, संकल्प र ध्यान समेत त्यागेर सहज मौनमा स्थिर हुने जनकको अनुभव।

श्लोकहरू (8):
अध्याय 13: परमानन्दको स्थिति7 श्लोक
परमानन्दप्राप्तिः

आत्मामा स्थित पुरुषका लागि कुनै नियम वा बन्धन बाँकी नरहने घोषणा।

श्लोकहरू (7):
अध्याय 14: सहज शान्ति4 श्लोक
शान्तिबोधः

प्रकृति र आत्माको भेद बुझेर पूर्ण शान्तिमा विश्राम।

श्लोकहरू (4):
अध्याय 15: तत्त्वज्ञानको उपदेश20 श्लोक
तत्त्वोपदेशः

अष्टावक्रद्वारा चैतन्य र आत्मतत्त्वको विस्तृत एवं स्पष्ट रहस्योद्घाटन।

श्लोकहरू (20):
अध्याय 16: विशेष आत्म-उपदेश11 श्लोक
विशेषोपदेशः

बाहिरी शास्त्र वा गुरु चर्चा भन्दा आन्तरिक मौन नै सर्वोपरि भएको उद्घोष।

श्लोकहरू (11):
अध्याय 17: आत्मज्ञानीको स्वभाव20 श्लोक
ज्ञानीस्वभावः

संसारमा रहेर पनि जलमा कमलको पात जस्तै निर्लिप्त ज्ञानीको जीवन।

श्लोकहरू (20):
अध्याय 18: शान्ति र जीवनमुक्ति (१०० श्लोक)100 श्लोक
शान्तिशतकम्

अष्टावक्र गीताको सबैभन्दा गहिरो अध्याय, जसमा जीवनमुक्तको अन्तिम रहस्य खोलिएको छ।

अध्याय 19: आत्म-विश्राम र तृप्ति8 श्लोक
आत्मविश्रामः

जनकद्वारा सबै द्वैत मेटिएर केवल आफ्नो विशुद्ध अस्तित्वको अनुभव।

श्लोकहरू (8):
अध्याय 20: पूर्ण विदेहमुक्ति14 श्लोक
विदेहमुक्तिः

न मोक्ष छ, न बन्धन, न साधक, न सिद्ध— केवल एकमात्र ब्रह्म सत्य हो।

श्लोकहरू (14):