अष्टावक्र गीता पृष्ठभूमि
ॐअध्याय 18

शान्ति र जीवनमुक्ति (१०० श्लोक)

शान्तिशतकम्
अघिल्लो
पछिल्लो

अष्टावक्र उवाच

सद्गुरु अष्टावक्र

श्लोक 92

क्व स्वाच्छन्द्यं क्व संकोचः क्व वा तत्त्वविनिश्चयः। निर्व्याजार्जवभूतस्य चरितार्थस्य योगिनः॥ ९२॥

kva svācchandyaṃ kva saṃkocaḥ kva vā tattvaviniścayaḥ | nirvyājārjavabhūtasya caritārthasya yoginaḥ || 92 ||

नेपाली भावार्थ

जसले जीवनको परम लक्ष्य प्राप्त गरिसकेको छ (चरितार्थ) र जो निष्कपट सरलताको साक्षात् स्वरूप बनिसकेको छ, त्यस आत्मज्ञानी योगीका लागि स्वच्छन्दता (मनपरी) कहाँ? संकोच कहाँ? र तत्वको खोजी वा बौद्धिक निश्चय नै वा कहाँ बाँकी रहन्छ?

English Translation

For the realized yogi who has fulfilled the ultimate purpose of life and is the very embodiment of guileless simplicity—where is willful license? Where is hesitant restraint? And where is even the intellectual determination of the Truth?

सार संक्षेप: जसको भित्र कुनै छल-कपट छैन र जसले सत्य पाइसक्यो, ऊ न त उद्दण्ड भएर मनपरी गर्छ, न सामाजिक डरले संकोच मान्छ। ऊ त बच्चा झैं पूर्णतः प्राकृतिक र निष्कपट भएर बाँच्छ।

१. 'निर्व्याजार्जवभूतस्य' — निष्कपट सरलताको पराकाष्ठा

संस्कृतमा 'व्याज' को अर्थ बहाना वा कपट हो, र 'आर्जव' को अर्थ सरलता वा निष्कपटता हो:

  • संसारी मानिसको जीवन बहाना र कपटले भरिएको हुन्छ।
  • तर सिद्ध योगी 'निर्व्याज-आर्जव-भूतः' हुन्छ— उसको नसा-नसामा केवल निष्कपट सरलता र सत्यता मात्र बग्छ।
  • उसले केही लुकाउनु पर्दैन, न केही देखाउनु पर्छ।

२. 'चरितार्थस्य' — जीवनको पूर्णता

मानव जीवनको परम लक्ष्य (अर्थ) के हो? आत्मसाक्षात्कार।

  • जसले त्यो प्राप्त गर्‍यो, ऊ 'चरितार्थ' (कृतकृत्य) भयो।
  • अब उसको लागि:
    • क्व स्वाच्छन्द्यम्: ऊ कुनै उद्दण्ड मनपरी गर्दैन, किनकि उसमा वासना नै छैन।
    • क्व संकोचः: ऊ अरूले के भन्लान् भनेर संकोच मान्दैन, किनकि ऊ लोकलाजको दास होइन।
    • क्व तत्त्वविनिश्चयः: उसलाई अब दार्शनिक तर्क गरेर सत्य प्रमाणित गर्नु पर्दैन, किनकि ऊ स्वयं सत्य भइसकेको छ।

३. साधकका लागि मनन

  • जीवनमा कपट, बहानाबाजी र बनावटी व्यवहार त्याग्नुहोस्।
  • सरलता नै सबैभन्दा ठूलो साधना हो।
  • जब तपाईं भित्रबाट निष्कपट हुनुहुन्छ, तब तपाईं जीवनको वास्तविक लक्ष्य (चरितार्थ) तिर पुग्नुहुन्छ।

मनन सूत्र:
"मेरो कुनै कपट छैन, कुनै संकोच छैन; म त जीवनको परम लक्ष्य प्राप्त गरेर आफ्नै सरल, निष्कपट आत्मस्वरूपमा विश्राम गरिरहेको छु।"

अघिल्लो
पछिल्लो

विषय-सूची (Contents)

📖 आवरण पृष्ठ📜 प्राक्कथन / भूमिका

अध्याय तथा श्लोकहरू:

अध्याय 1: आत्मसाक्षात्कारको उपदेश20 श्लोक
आत्मसाक्षात्कारोपदेशः

राजा जनकका तीन मौलिक प्रश्नहरू (ज्ञान, मुक्ति र वैराग्य) र अष्टावक्रद्वारा साक्षी भावको प्रत्यक्ष उद्घोष।

श्लोकहरू (20):
अध्याय 2: आत्म-विस्मय र आनन्दको उल्लास25 श्लोक
आत्मविस्मयोल्लासः

राजा जनकद्वारा आत्म-साक्षात्कार पश्चात् अद्वितीय चेतनाको अनुभव र विस्मयको प्रकटीकरण।

श्लोकहरू (25):
अध्याय 3: आत्मज्ञानीको परीक्षा14 श्लोक
आत्मज्ञानपरीक्षा

अष्टावक्रद्वारा यदि आत्मबोध भएको छ भने संसारी विषयप्रति आसक्ति किन भनी गरिएको कसी परीक्षण।

श्लोकहरू (14):
अध्याय 4: आत्मज्ञानीको महिमा6 श्लोक
ज्ञानानुकीर्तनम्

सत्यलाई जानेको व्यक्तिको अनुपम स्थिति र सांसारिक सुख-दुःखभन्दा परको स्थितिको प्रशंसा।

श्लोकहरू (6):
अध्याय 5: चित्त लीन हुने चार उपाय4 श्लोक
चित्तलयोपायः

आत्मा निर्लेप, शुद्ध र निराकार छ भन्ने बोधद्वारा चित्तलाई शान्त र लीन बनाउने उपदेश।

श्लोकहरू (4):
अध्याय 6: ज्ञानको वास्तविक स्वरूप4 श्लोक
ज्ञानस्वरूपम्

आकाश जस्तै सर्वव्यापी र अनन्त आत्माको पहिचान।

श्लोकहरू (4):
अध्याय 7: परम शान्तिको प्रत्यक्ष अनुभव5 श्लोक
शान्तानुभवः

जनकद्वारा आफू नै अनन्त महासागर भएको र संसार तरंग मात्र भएको स्वीकारोक्ति।

श्लोकहरू (5):
अध्याय 8: बन्धन र मोक्षको परिभाषा4 श्लोक
बन्धनमोक्षलक्षणम्

मनको चाहना र आसक्ति नै बन्धन हो, अनि ती सबैबाट मुक्ति नै परम मोक्ष हो।

श्लोकहरू (4):
अध्याय 9: निर्वेद र उदासीनता8 श्लोक
निर्वेदवर्णनम्

द्वन्द्व, कर्म, र संशयहरूको निवृत्ति तथा शान्तिको मार्ग।

श्लोकहरू (8):
अध्याय 10: वैराग्य र वासनात्याग8 श्लोक
वैराग्योपदेशः

काम, क्रोध र भोगहरूको निस्सारता बुझेर शान्ति प्राप्त गर्ने प्रेरणा।

श्लोकहरू (8):
अध्याय 11: प्रारब्ध र आत्मशान्ति8 श्लोक
प्रारब्धशान्तिः

सृष्टिको स्वभाव र प्रारब्धलाई बुझेर चिन्तामुक्त हुने कला।

श्लोकहरू (8):
अध्याय 12: आत्मानुभव र मौन स्थिति8 श्लोक
आत्मानुभवस्थितिः

कर्म, संकल्प र ध्यान समेत त्यागेर सहज मौनमा स्थिर हुने जनकको अनुभव।

श्लोकहरू (8):
अध्याय 13: परमानन्दको स्थिति7 श्लोक
परमानन्दप्राप्तिः

आत्मामा स्थित पुरुषका लागि कुनै नियम वा बन्धन बाँकी नरहने घोषणा।

श्लोकहरू (7):
अध्याय 14: सहज शान्ति4 श्लोक
शान्तिबोधः

प्रकृति र आत्माको भेद बुझेर पूर्ण शान्तिमा विश्राम।

श्लोकहरू (4):
अध्याय 15: तत्त्वज्ञानको उपदेश20 श्लोक
तत्त्वोपदेशः

अष्टावक्रद्वारा चैतन्य र आत्मतत्त्वको विस्तृत एवं स्पष्ट रहस्योद्घाटन।

श्लोकहरू (20):
अध्याय 16: विशेष आत्म-उपदेश11 श्लोक
विशेषोपदेशः

बाहिरी शास्त्र वा गुरु चर्चा भन्दा आन्तरिक मौन नै सर्वोपरि भएको उद्घोष।

श्लोकहरू (11):
अध्याय 17: आत्मज्ञानीको स्वभाव20 श्लोक
ज्ञानीस्वभावः

संसारमा रहेर पनि जलमा कमलको पात जस्तै निर्लिप्त ज्ञानीको जीवन।

श्लोकहरू (20):
अध्याय 18: शान्ति र जीवनमुक्ति (१०० श्लोक)100 श्लोक
शान्तिशतकम्

अष्टावक्र गीताको सबैभन्दा गहिरो अध्याय, जसमा जीवनमुक्तको अन्तिम रहस्य खोलिएको छ।

अध्याय 19: आत्म-विश्राम र तृप्ति8 श्लोक
आत्मविश्रामः

जनकद्वारा सबै द्वैत मेटिएर केवल आफ्नो विशुद्ध अस्तित्वको अनुभव।

श्लोकहरू (8):
अध्याय 20: पूर्ण विदेहमुक्ति14 श्लोक
विदेहमुक्तिः

न मोक्ष छ, न बन्धन, न साधक, न सिद्ध— केवल एकमात्र ब्रह्म सत्य हो।

श्लोकहरू (14):