अष्टावक्र गीता पृष्ठभूमि
ॐअध्याय 12

आत्मानुभव र मौन स्थिति

आत्मानुभवस्थितिः
अघिल्लो
पछिल्लो

जनक उवाच

आत्मज्ञानी जनक

श्लोक 6

कर्मानुष्ठानमज्ञानाद्यथैवोपरमस्तथा। बुद्ध्वा सम्यगिदं तत्त्वमेवमेवाहमास्थितः॥ ६ ॥

karmānuṣṭhānam ajñānād yathaivoparamas tathā | buddhvā samyag idaṁ tattvam evam evāham āsthitaḥ || 6 ||

नेपाली भावार्थ

जसरी अहङ्कारपूर्वक कर्म गर्नु अज्ञानका कारण हुन्छ, त्यसैगरी 'मैले सबै कर्म त्यागेँ' भनेर जबरजस्ती निष्क्रिय बस्नु पनि अज्ञान नै हो— यस परम सत्यलाई पूर्ण रूपमा बुझेर म न त कर्म गर्दछु न त कर्म त्याग्दछु; केवल यसै सहज आत्मस्वरूपमा स्थिर छु।

English Translation

Just as the performance of action arises from ignorance, so too does the deliberate renunciation of action arise from ignorance. Having thoroughly realized this truth, thus indeed do I abide.

सार संक्षेप: कर्म गर्नु र कर्म त्याग्नु— दुवैमा कर्तापन (Doership) को अहङ्कार हुन्छ। ज्ञानी न कर्म गर्न हतारिन्छ, न कर्मबाट भाग्छ। प्रकृतिले जे गराउँछ, त्यो सहजै हुन दिँदै ऊ साक्षी भएर बस्दछ।

१. कर्म र सन्यासको गहिरो रहस्य

यो श्लोक गीता दर्शनको सबैभन्दा गहिरो क्रान्तिकारी रहस्यहरू मध्ये एक हो।
प्रायः दुई किसिमका मानिस भेटिन्छन्:

  1. कर्मवादी (Doers): "म यो गर्छु, म त्यो बनाउँछु, म पुण्य कमाउँछु।" यहाँ "म कर्ता हुँ" भन्ने घमण्ड छ।
  2. सन्यासी (Renouncers): "मैले संसार छोडेँ, मैले परिवार त्यागेँ, म केही गर्दिनँ।" यहाँ "म त्यागी हुँ" भन्ने अर्को सूक्ष्म घमण्ड छ।

राजा जनक भन्नुहुन्छ:

"कर्मानुष्ठानमज्ञानाद्यथैवोपरमस्तथा!"
अर्थात्, जसरी कर्म गर्नु अज्ञान हो, त्यसैगरी 'म कर्म त्याग्छु' भन्नु पनि उत्तिकै ठूलो अज्ञान हो!

२. किन दुवै अज्ञान हुन्?

  • यदि तपाईं सोच्नुहुन्छ कि "म कर्म गर्छु", तपाईंले आफूलाई शरीर र मन मान्नुभयो।
  • यदि तपाईं सोच्नुहुन्छ कि "म कर्म गर्दिनँ, म त्याग गर्छु", तपाईंले फेरि पनि आफूलाई नै त्यागी कर्ता मान्नुभयो।

तर सत्य के हो?
आत्माले न कहिल्यै केही गर्छ, न कहिल्यै केही त्याग्छ!
आत्मा त आकाश जस्तै अचल छ। आकाशमा चरा उड्दा आकाशले उडाएको होइन, र चरा बस्दा आकाशले रोकेको होइन।

३. 'सम्यगिदं तत्त्वम्' — पूर्ण ज्ञान

जब यो तत्त्व जनकले स्पष्ट देखे:

  • उनी कर्मबाट भागेनन्।
  • उनले राज्य पनि छाडेनन्।
  • तर उनको भित्रबाट 'मैले गरेँ' वा 'मैले छाडेँ' भन्ने दुवै भ्रम मेटिए।
    अब उनी केवल 'एवमेवाहमास्थितः' — साक्षी चेतनामा विश्राम लिइरहेका छन्।

मनन सूत्र:
"न कर्ममा अहङ्कार, न त्यागमा घमण्ड; कर्म र अकर्म दुवैको साक्षी भएर बाँच्नु नै परमोच्च ज्ञान हो।"

अघिल्लो
पछिल्लो

विषय-सूची (Contents)

📖 आवरण पृष्ठ📜 प्राक्कथन / भूमिका

अध्याय तथा श्लोकहरू:

अध्याय 1: आत्मसाक्षात्कारको उपदेश20 श्लोक
आत्मसाक्षात्कारोपदेशः

राजा जनकका तीन मौलिक प्रश्नहरू (ज्ञान, मुक्ति र वैराग्य) र अष्टावक्रद्वारा साक्षी भावको प्रत्यक्ष उद्घोष।

श्लोकहरू (20):
अध्याय 2: आत्म-विस्मय र आनन्दको उल्लास25 श्लोक
आत्मविस्मयोल्लासः

राजा जनकद्वारा आत्म-साक्षात्कार पश्चात् अद्वितीय चेतनाको अनुभव र विस्मयको प्रकटीकरण।

श्लोकहरू (25):
अध्याय 3: आत्मज्ञानीको परीक्षा14 श्लोक
आत्मज्ञानपरीक्षा

अष्टावक्रद्वारा यदि आत्मबोध भएको छ भने संसारी विषयप्रति आसक्ति किन भनी गरिएको कसी परीक्षण।

श्लोकहरू (14):
अध्याय 4: आत्मज्ञानीको महिमा6 श्लोक
ज्ञानानुकीर्तनम्

सत्यलाई जानेको व्यक्तिको अनुपम स्थिति र सांसारिक सुख-दुःखभन्दा परको स्थितिको प्रशंसा।

श्लोकहरू (6):
अध्याय 5: चित्त लीन हुने चार उपाय4 श्लोक
चित्तलयोपायः

आत्मा निर्लेप, शुद्ध र निराकार छ भन्ने बोधद्वारा चित्तलाई शान्त र लीन बनाउने उपदेश।

श्लोकहरू (4):
अध्याय 6: ज्ञानको वास्तविक स्वरूप4 श्लोक
ज्ञानस्वरूपम्

आकाश जस्तै सर्वव्यापी र अनन्त आत्माको पहिचान।

श्लोकहरू (4):
अध्याय 7: परम शान्तिको प्रत्यक्ष अनुभव5 श्लोक
शान्तानुभवः

जनकद्वारा आफू नै अनन्त महासागर भएको र संसार तरंग मात्र भएको स्वीकारोक्ति।

श्लोकहरू (5):
अध्याय 8: बन्धन र मोक्षको परिभाषा4 श्लोक
बन्धनमोक्षलक्षणम्

मनको चाहना र आसक्ति नै बन्धन हो, अनि ती सबैबाट मुक्ति नै परम मोक्ष हो।

श्लोकहरू (4):
अध्याय 9: निर्वेद र उदासीनता8 श्लोक
निर्वेदवर्णनम्

द्वन्द्व, कर्म, र संशयहरूको निवृत्ति तथा शान्तिको मार्ग।

श्लोकहरू (8):
अध्याय 10: वैराग्य र वासनात्याग8 श्लोक
वैराग्योपदेशः

काम, क्रोध र भोगहरूको निस्सारता बुझेर शान्ति प्राप्त गर्ने प्रेरणा।

श्लोकहरू (8):
अध्याय 11: प्रारब्ध र आत्मशान्ति8 श्लोक
प्रारब्धशान्तिः

सृष्टिको स्वभाव र प्रारब्धलाई बुझेर चिन्तामुक्त हुने कला।

श्लोकहरू (8):
अध्याय 12: आत्मानुभव र मौन स्थिति8 श्लोक
आत्मानुभवस्थितिः

कर्म, संकल्प र ध्यान समेत त्यागेर सहज मौनमा स्थिर हुने जनकको अनुभव।

श्लोकहरू (8):
अध्याय 13: परमानन्दको स्थिति7 श्लोक
परमानन्दप्राप्तिः

आत्मामा स्थित पुरुषका लागि कुनै नियम वा बन्धन बाँकी नरहने घोषणा।

श्लोकहरू (7):
अध्याय 14: सहज शान्ति4 श्लोक
शान्तिबोधः

प्रकृति र आत्माको भेद बुझेर पूर्ण शान्तिमा विश्राम।

श्लोकहरू (4):
अध्याय 15: तत्त्वज्ञानको उपदेश20 श्लोक
तत्त्वोपदेशः

अष्टावक्रद्वारा चैतन्य र आत्मतत्त्वको विस्तृत एवं स्पष्ट रहस्योद्घाटन।

श्लोकहरू (20):
अध्याय 16: विशेष आत्म-उपदेश11 श्लोक
विशेषोपदेशः

बाहिरी शास्त्र वा गुरु चर्चा भन्दा आन्तरिक मौन नै सर्वोपरि भएको उद्घोष।

श्लोकहरू (11):
अध्याय 17: आत्मज्ञानीको स्वभाव20 श्लोक
ज्ञानीस्वभावः

संसारमा रहेर पनि जलमा कमलको पात जस्तै निर्लिप्त ज्ञानीको जीवन।

श्लोकहरू (20):
अध्याय 18: शान्ति र जीवनमुक्ति (१०० श्लोक)100 श्लोक
शान्तिशतकम्

अष्टावक्र गीताको सबैभन्दा गहिरो अध्याय, जसमा जीवनमुक्तको अन्तिम रहस्य खोलिएको छ।

अध्याय 19: आत्म-विश्राम र तृप्ति8 श्लोक
आत्मविश्रामः

जनकद्वारा सबै द्वैत मेटिएर केवल आफ्नो विशुद्ध अस्तित्वको अनुभव।

श्लोकहरू (8):
अध्याय 20: पूर्ण विदेहमुक्ति14 श्लोक
विदेहमुक्तिः

न मोक्ष छ, न बन्धन, न साधक, न सिद्ध— केवल एकमात्र ब्रह्म सत्य हो।

श्लोकहरू (14):