अष्टावक्र गीता पृष्ठभूमि
ॐअध्याय 15

तत्त्वज्ञानको उपदेश

तत्त्वोपदेशः
अघिल्लो
पछिल्लो

अष्टावक्र उवाच

सद्गुरु अष्टावक्र

श्लोक 2

मोक्षो विषयवैरस्यं बन्धो वैषयिको रसः। एतावदेव विज्ञानं यथेच्छसि तथा कुरु॥ २ ॥

mokṣo viṣayavairasyaṁ bandho vaiṣayiko rasaḥ | etāvad eva vijñānaṁ yathecchasi tathā kuru || 2 ||

नेपाली भावार्थ

सांसारिक इन्द्रिय-विषयहरू (भोग) प्रति अनासक्त र विरक्त हुनु नै 'मोक्ष' हो, र ती विषयहरूमा लोभिनु वा रस लिनु नै 'बन्धन' हो। सम्पूर्ण अध्यात्म शास्त्रहरूको सारभूत ज्ञान यति मात्रै हो; अब तिम्रो जस्तो इच्छा छ, त्यस्तै गर!

English Translation

Freedom is distaste for sense objects; bondage is relish for sense objects. This alone is the essence of all wisdom. Now do as you please!

सार संक्षेप: मोक्ष कुनै टाढाको आकाशमा छैन। विषयहरूमा मन लोभिनु नै नरक र बन्धन हो, र विषयहरूप्रति मन अनासक्त हुनु नै मोक्ष हो। अध्यात्मको सम्पूर्ण सार यही दुई शब्दमा छ।

१. अध्यात्मको संक्षिप्ततम परिभाषा

सद्गुरु अष्टावक्र यहाँ हजारौं ग्रन्थ र पुराणहरूको सारलाई केवल दुई हरफमा निचोरेर राखिदिनुहुन्छ:

  • बन्धः = वैषयिको रसः: रूप, रस, गन्ध, स्पर्श र शब्दका क्षणिक भोगहरूमा "यसले मलाई सुख दिन्छ" भनेर लोभिनु र तिनीहरूलाई च्याप्प समात्नु नै बन्धन हो।
  • मोक्षः = विषयवैरस्यम्: ती सबै बाहिरी भोगहरूको क्षणभंगुरता बुझेर भित्रबाट तिनीहरूको आकर्षण हराउनु नै मोक्ष हो।

यहाँ कुनै लामो कर्मकाण्ड, कुनै मन्त्रको जप, वा कुनै देवताको स्तुति छैन।
यो केवल तपाईंको रुचि र प्राथमिकता (Attention & Attachment) को कुरा हो।

२. 'यथेच्छसि तथा कुरु' — परम स्वतन्त्रताको घोषणा

यो वाक्य भगवान् श्रीकृष्णले श्रीमद्भगवद्गीताको १८ औं अध्याय (श्लोक ६३) मा अर्जुनलाई भन्नुभएको वाक्यसँग ठ्याक्कै मिल्छ:

"इति ते ज्ञानमाख्यातं गुह्याद्गुह्यतरं मया। विमृश्यैतदशेषेण यथेच्छसि तथा कुरु॥"

सद्गुरुले कहिल्यै शिष्यलाई दास बनाउँदैनन्, न त कुनै नियम जबर्जस्ती थोपर्छन्।
अष्टावक्र भन्नुहुन्छ:
"हे जनक! मैले तिमीलाई सत्यको नाङ्गो स्वरूप देखाइदिएँ।

  • यदि तिमीलाई विषयको रस लिनु छ भने जन्म-मरणको चक्रमा घुमिरहने तिम्रो अधिकार छ।
  • र यदि तिमीलाई परमानन्द र शान्ति चाहिन्छ भने विषयको मोह तत्कालै त्यागिदेऊ।
    अब तिमी आफैँ निर्णय गर!"

३. दैनिक जीवनमा यसको प्रयोग

  • कुनै वस्तु प्रयोग गर्नु पाप होइन; तर त्यो वस्तु नहुँदा छटपटाउनु 'रस' (बन्धन) हो।
  • जब तपाईं संसारमा रहेर पनि कुनै वस्तुको अभावमा दुःखी हुनुहुन्न, तपाईं 'विषयवैरस्य' (मुक्त) हुनुहुन्छ।

मनन सूत्र:
"विषयको मोह नै बन्धन हो, अनासक्ति नै मोक्ष हो; रोजाइ तिम्रो आफ्नै हातमा छ।"

अघिल्लो
पछिल्लो

विषय-सूची (Contents)

📖 आवरण पृष्ठ📜 प्राक्कथन / भूमिका

अध्याय तथा श्लोकहरू:

अध्याय 1: आत्मसाक्षात्कारको उपदेश20 श्लोक
आत्मसाक्षात्कारोपदेशः

राजा जनकका तीन मौलिक प्रश्नहरू (ज्ञान, मुक्ति र वैराग्य) र अष्टावक्रद्वारा साक्षी भावको प्रत्यक्ष उद्घोष।

श्लोकहरू (20):
अध्याय 2: आत्म-विस्मय र आनन्दको उल्लास25 श्लोक
आत्मविस्मयोल्लासः

राजा जनकद्वारा आत्म-साक्षात्कार पश्चात् अद्वितीय चेतनाको अनुभव र विस्मयको प्रकटीकरण।

श्लोकहरू (25):
अध्याय 3: आत्मज्ञानीको परीक्षा14 श्लोक
आत्मज्ञानपरीक्षा

अष्टावक्रद्वारा यदि आत्मबोध भएको छ भने संसारी विषयप्रति आसक्ति किन भनी गरिएको कसी परीक्षण।

श्लोकहरू (14):
अध्याय 4: आत्मज्ञानीको महिमा6 श्लोक
ज्ञानानुकीर्तनम्

सत्यलाई जानेको व्यक्तिको अनुपम स्थिति र सांसारिक सुख-दुःखभन्दा परको स्थितिको प्रशंसा।

श्लोकहरू (6):
अध्याय 5: चित्त लीन हुने चार उपाय4 श्लोक
चित्तलयोपायः

आत्मा निर्लेप, शुद्ध र निराकार छ भन्ने बोधद्वारा चित्तलाई शान्त र लीन बनाउने उपदेश।

श्लोकहरू (4):
अध्याय 6: ज्ञानको वास्तविक स्वरूप4 श्लोक
ज्ञानस्वरूपम्

आकाश जस्तै सर्वव्यापी र अनन्त आत्माको पहिचान।

श्लोकहरू (4):
अध्याय 7: परम शान्तिको प्रत्यक्ष अनुभव5 श्लोक
शान्तानुभवः

जनकद्वारा आफू नै अनन्त महासागर भएको र संसार तरंग मात्र भएको स्वीकारोक्ति।

श्लोकहरू (5):
अध्याय 8: बन्धन र मोक्षको परिभाषा4 श्लोक
बन्धनमोक्षलक्षणम्

मनको चाहना र आसक्ति नै बन्धन हो, अनि ती सबैबाट मुक्ति नै परम मोक्ष हो।

श्लोकहरू (4):
अध्याय 9: निर्वेद र उदासीनता8 श्लोक
निर्वेदवर्णनम्

द्वन्द्व, कर्म, र संशयहरूको निवृत्ति तथा शान्तिको मार्ग।

श्लोकहरू (8):
अध्याय 10: वैराग्य र वासनात्याग8 श्लोक
वैराग्योपदेशः

काम, क्रोध र भोगहरूको निस्सारता बुझेर शान्ति प्राप्त गर्ने प्रेरणा।

श्लोकहरू (8):
अध्याय 11: प्रारब्ध र आत्मशान्ति8 श्लोक
प्रारब्धशान्तिः

सृष्टिको स्वभाव र प्रारब्धलाई बुझेर चिन्तामुक्त हुने कला।

श्लोकहरू (8):
अध्याय 12: आत्मानुभव र मौन स्थिति8 श्लोक
आत्मानुभवस्थितिः

कर्म, संकल्प र ध्यान समेत त्यागेर सहज मौनमा स्थिर हुने जनकको अनुभव।

श्लोकहरू (8):
अध्याय 13: परमानन्दको स्थिति7 श्लोक
परमानन्दप्राप्तिः

आत्मामा स्थित पुरुषका लागि कुनै नियम वा बन्धन बाँकी नरहने घोषणा।

श्लोकहरू (7):
अध्याय 14: सहज शान्ति4 श्लोक
शान्तिबोधः

प्रकृति र आत्माको भेद बुझेर पूर्ण शान्तिमा विश्राम।

श्लोकहरू (4):
अध्याय 15: तत्त्वज्ञानको उपदेश20 श्लोक
तत्त्वोपदेशः

अष्टावक्रद्वारा चैतन्य र आत्मतत्त्वको विस्तृत एवं स्पष्ट रहस्योद्घाटन।

श्लोकहरू (20):
अध्याय 16: विशेष आत्म-उपदेश11 श्लोक
विशेषोपदेशः

बाहिरी शास्त्र वा गुरु चर्चा भन्दा आन्तरिक मौन नै सर्वोपरि भएको उद्घोष।

श्लोकहरू (11):
अध्याय 17: आत्मज्ञानीको स्वभाव20 श्लोक
ज्ञानीस्वभावः

संसारमा रहेर पनि जलमा कमलको पात जस्तै निर्लिप्त ज्ञानीको जीवन।

श्लोकहरू (20):
अध्याय 18: शान्ति र जीवनमुक्ति (१०० श्लोक)100 श्लोक
शान्तिशतकम्

अष्टावक्र गीताको सबैभन्दा गहिरो अध्याय, जसमा जीवनमुक्तको अन्तिम रहस्य खोलिएको छ।

अध्याय 19: आत्म-विश्राम र तृप्ति8 श्लोक
आत्मविश्रामः

जनकद्वारा सबै द्वैत मेटिएर केवल आफ्नो विशुद्ध अस्तित्वको अनुभव।

श्लोकहरू (8):
अध्याय 20: पूर्ण विदेहमुक्ति14 श्लोक
विदेहमुक्तिः

न मोक्ष छ, न बन्धन, न साधक, न सिद्ध— केवल एकमात्र ब्रह्म सत्य हो।

श्लोकहरू (14):