अष्टावक्र उवाच
सद्गुरु अष्टावक्र
श्लोक 2
मोक्षो विषयवैरस्यं बन्धो वैषयिको रसः। एतावदेव विज्ञानं यथेच्छसि तथा कुरु॥ २ ॥
mokṣo viṣayavairasyaṁ bandho vaiṣayiko rasaḥ | etāvad eva vijñānaṁ yathecchasi tathā kuru || 2 ||
नेपाली भावार्थ
सांसारिक इन्द्रिय-विषयहरू (भोग) प्रति अनासक्त र विरक्त हुनु नै 'मोक्ष' हो, र ती विषयहरूमा लोभिनु वा रस लिनु नै 'बन्धन' हो। सम्पूर्ण अध्यात्म शास्त्रहरूको सारभूत ज्ञान यति मात्रै हो; अब तिम्रो जस्तो इच्छा छ, त्यस्तै गर!
English Translation
Freedom is distaste for sense objects; bondage is relish for sense objects. This alone is the essence of all wisdom. Now do as you please!
सार संक्षेप: मोक्ष कुनै टाढाको आकाशमा छैन। विषयहरूमा मन लोभिनु नै नरक र बन्धन हो, र विषयहरूप्रति मन अनासक्त हुनु नै मोक्ष हो। अध्यात्मको सम्पूर्ण सार यही दुई शब्दमा छ।
१. अध्यात्मको संक्षिप्ततम परिभाषा
सद्गुरु अष्टावक्र यहाँ हजारौं ग्रन्थ र पुराणहरूको सारलाई केवल दुई हरफमा निचोरेर राखिदिनुहुन्छ:
यहाँ कुनै लामो कर्मकाण्ड, कुनै मन्त्रको जप, वा कुनै देवताको स्तुति छैन।
यो केवल तपाईंको रुचि र प्राथमिकता (Attention & Attachment) को कुरा हो।
२. 'यथेच्छसि तथा कुरु' — परम स्वतन्त्रताको घोषणा
यो वाक्य भगवान् श्रीकृष्णले श्रीमद्भगवद्गीताको १८ औं अध्याय (श्लोक ६३) मा अर्जुनलाई भन्नुभएको वाक्यसँग ठ्याक्कै मिल्छ:
सद्गुरुले कहिल्यै शिष्यलाई दास बनाउँदैनन्, न त कुनै नियम जबर्जस्ती थोपर्छन्।
अष्टावक्र भन्नुहुन्छ:
"हे जनक! मैले तिमीलाई सत्यको नाङ्गो स्वरूप देखाइदिएँ।
अब तिमी आफैँ निर्णय गर!"
३. दैनिक जीवनमा यसको प्रयोग