अष्टावक्र गीता पृष्ठभूमि
ॐअध्याय 16

विशेष आत्म-उपदेश

विशेषोपदेशः
अघिल्लो
पछिल्लो

अष्टावक्र उवाच

सद्गुरु अष्टावक्र

श्लोक 6

विरक्तो विषयद्वेष्टा रागी विषयलोलुपः। ग्रहमोक्षविहीनस्तु न विरक्तो न रागवान्॥ ६ ॥

virakto viṣayadveṣṭā rāgī viṣayalolupaḥ | grahamokṣavihīnas tu na virakto na rāgavān || 6 ||

नेपाली भावार्थ

तथाकथित वैरागी पुरुष सांसारिक विषय-भोगहरूसँग द्वेष र घृणा गर्दछ, अनि संसारी रागी पुरुष विषयहरूमा लम्पट भएर तिनको पछि दौडन्छ। तर जसले ग्रहण गर्ने र त्याग्ने दुवै पक्षलाई छोडिदिएको छ, त्यो आत्मज्ञानी न त विरक्त हो, न त रागी नै—ऊ केवल आफ्नै स्वाभाविक स्वरूपमा स्थित रहन्छ।

English Translation

The ascetic renouncer despises sensory objects, while the attached sensualist craves greedily for them. But he who is free from both grasping and rejecting is neither an ascetic nor a sensualist—he rests beyond both.

सार संक्षेप: घृणा गर्नु पनि एक प्रकारको उल्टो आसक्ति नै हो। संसारी भोगमा बाँधिएको छ, त्यागी त्यागमा बाँधिएको छ; तर साँचो ज्ञानी न त कुनै वस्तु समात्छ, न त डराएर भाग्छ—ऊ दुवैबाट पूर्णतया निर्लिप्त रहन्छ।

१. भोग र त्याग: एउटै सिक्काका दुई पाटा

संसारमा दुई प्रकारका मानिसहरू प्रायः देखिन्छन्:

  1. रागी (The Sensualist): जो धन, यौन, स्वाद र प्रतिष्ठाका पछि पागल भएर दौडिरहेको हुन्छ। ऊ विषयहरूको लोभी हो।
  2. विरक्त (The Ascetic): जो संसारलाई 'पाप', 'माया' र 'फोहोर' भनेर जङ्गल वा गुफातिर भाग्छ, र स्त्री वा धन देख्दा आँखा छोप्छ।

सद्गुरु अष्टावक्र एउटा गहिरो रहस्योद्घाटन गर्नुहुन्छ: यी दुवै मानसिक रूपमा अस्वस्थ छन्!

  • रागीको मनमा विषयको आकर्षण (राग) छ।
  • त्यागीको मनमा विषयको विकर्षण (द्वेष) छ।
    तर आकर्षण र विकर्षण दुवैले मनलाई विषयसँगै बाँधेर राख्छन्। जसलाई तिमी घृणा गर्छौ, तिम्रो मन उसैसँग अल्झिरहन्छ!

२. 'ग्रहमोक्षविहीनः' — समात्नु र छोड्नुभन्दा पर

साँचो मुक्त पुरुष को हो?
अष्टावक्र भन्नुहुन्छ: 'ग्रहमोक्षविहीनः'।

  • ग्रह (Grasping): कुनै चीजलाई लोभ गरेर पक्रनु।
  • मोक्ष / त्याग (Rejecting): कुनै चीजलाई डर वा घृणाले छोडेर भाग्नु।

ज्ञानी पुरुषले यी दुवै नाटक छोडिदिन्छ:

  • यदि अगाडि स्वादिष्ट भोजन आयो भने ऊ आनन्दले खान्छ, उसलाई 'यो भोग हो' भनेर भाग्ने डर हुँदैन।
  • यदि भोजन आएन भने उसलाई कुनै अभाव वा छटपटी हुँदैन।
    ऊ न त भोगी हो न त त्यागी; ऊ केवल जलमा कमलको पात जस्तै निर्लेप साक्षी हो।

३. दैनिक जीवनमा सन्तुलन

संसारलाई न त भोग्नका लागि समात, न त छोड्नका लागि लडाइँ गर।
जसरी ऐनाले अगाडि जे आउँछ त्यसलाई स्वाभाविक रूपमा देखाउँछ र त्यो गएपछि ऐना खाली नै रहन्छ, त्यस्तै आफ्नो हृदयलाई ऐना जस्तै स्वच्छ बनाऊ।

मनन सूत्र:
"आसक्तिले बाँध्छ, द्वेषले पनि बाँध्छ; जब पक्रने र छोड्ने दुवै हट्छन्, तब चेतनाको सहज सौन्दर्य खुल्छ।"

अघिल्लो
पछिल्लो

विषय-सूची (Contents)

📖 आवरण पृष्ठ📜 प्राक्कथन / भूमिका

अध्याय तथा श्लोकहरू:

अध्याय 1: आत्मसाक्षात्कारको उपदेश20 श्लोक
आत्मसाक्षात्कारोपदेशः

राजा जनकका तीन मौलिक प्रश्नहरू (ज्ञान, मुक्ति र वैराग्य) र अष्टावक्रद्वारा साक्षी भावको प्रत्यक्ष उद्घोष।

श्लोकहरू (20):
अध्याय 2: आत्म-विस्मय र आनन्दको उल्लास25 श्लोक
आत्मविस्मयोल्लासः

राजा जनकद्वारा आत्म-साक्षात्कार पश्चात् अद्वितीय चेतनाको अनुभव र विस्मयको प्रकटीकरण।

श्लोकहरू (25):
अध्याय 3: आत्मज्ञानीको परीक्षा14 श्लोक
आत्मज्ञानपरीक्षा

अष्टावक्रद्वारा यदि आत्मबोध भएको छ भने संसारी विषयप्रति आसक्ति किन भनी गरिएको कसी परीक्षण।

श्लोकहरू (14):
अध्याय 4: आत्मज्ञानीको महिमा6 श्लोक
ज्ञानानुकीर्तनम्

सत्यलाई जानेको व्यक्तिको अनुपम स्थिति र सांसारिक सुख-दुःखभन्दा परको स्थितिको प्रशंसा।

श्लोकहरू (6):
अध्याय 5: चित्त लीन हुने चार उपाय4 श्लोक
चित्तलयोपायः

आत्मा निर्लेप, शुद्ध र निराकार छ भन्ने बोधद्वारा चित्तलाई शान्त र लीन बनाउने उपदेश।

श्लोकहरू (4):
अध्याय 6: ज्ञानको वास्तविक स्वरूप4 श्लोक
ज्ञानस्वरूपम्

आकाश जस्तै सर्वव्यापी र अनन्त आत्माको पहिचान।

श्लोकहरू (4):
अध्याय 7: परम शान्तिको प्रत्यक्ष अनुभव5 श्लोक
शान्तानुभवः

जनकद्वारा आफू नै अनन्त महासागर भएको र संसार तरंग मात्र भएको स्वीकारोक्ति।

श्लोकहरू (5):
अध्याय 8: बन्धन र मोक्षको परिभाषा4 श्लोक
बन्धनमोक्षलक्षणम्

मनको चाहना र आसक्ति नै बन्धन हो, अनि ती सबैबाट मुक्ति नै परम मोक्ष हो।

श्लोकहरू (4):
अध्याय 9: निर्वेद र उदासीनता8 श्लोक
निर्वेदवर्णनम्

द्वन्द्व, कर्म, र संशयहरूको निवृत्ति तथा शान्तिको मार्ग।

श्लोकहरू (8):
अध्याय 10: वैराग्य र वासनात्याग8 श्लोक
वैराग्योपदेशः

काम, क्रोध र भोगहरूको निस्सारता बुझेर शान्ति प्राप्त गर्ने प्रेरणा।

श्लोकहरू (8):
अध्याय 11: प्रारब्ध र आत्मशान्ति8 श्लोक
प्रारब्धशान्तिः

सृष्टिको स्वभाव र प्रारब्धलाई बुझेर चिन्तामुक्त हुने कला।

श्लोकहरू (8):
अध्याय 12: आत्मानुभव र मौन स्थिति8 श्लोक
आत्मानुभवस्थितिः

कर्म, संकल्प र ध्यान समेत त्यागेर सहज मौनमा स्थिर हुने जनकको अनुभव।

श्लोकहरू (8):
अध्याय 13: परमानन्दको स्थिति7 श्लोक
परमानन्दप्राप्तिः

आत्मामा स्थित पुरुषका लागि कुनै नियम वा बन्धन बाँकी नरहने घोषणा।

श्लोकहरू (7):
अध्याय 14: सहज शान्ति4 श्लोक
शान्तिबोधः

प्रकृति र आत्माको भेद बुझेर पूर्ण शान्तिमा विश्राम।

श्लोकहरू (4):
अध्याय 15: तत्त्वज्ञानको उपदेश20 श्लोक
तत्त्वोपदेशः

अष्टावक्रद्वारा चैतन्य र आत्मतत्त्वको विस्तृत एवं स्पष्ट रहस्योद्घाटन।

श्लोकहरू (20):
अध्याय 16: विशेष आत्म-उपदेश11 श्लोक
विशेषोपदेशः

बाहिरी शास्त्र वा गुरु चर्चा भन्दा आन्तरिक मौन नै सर्वोपरि भएको उद्घोष।

श्लोकहरू (11):
अध्याय 17: आत्मज्ञानीको स्वभाव20 श्लोक
ज्ञानीस्वभावः

संसारमा रहेर पनि जलमा कमलको पात जस्तै निर्लिप्त ज्ञानीको जीवन।

श्लोकहरू (20):
अध्याय 18: शान्ति र जीवनमुक्ति (१०० श्लोक)100 श्लोक
शान्तिशतकम्

अष्टावक्र गीताको सबैभन्दा गहिरो अध्याय, जसमा जीवनमुक्तको अन्तिम रहस्य खोलिएको छ।

अध्याय 19: आत्म-विश्राम र तृप्ति8 श्लोक
आत्मविश्रामः

जनकद्वारा सबै द्वैत मेटिएर केवल आफ्नो विशुद्ध अस्तित्वको अनुभव।

श्लोकहरू (8):
अध्याय 20: पूर्ण विदेहमुक्ति14 श्लोक
विदेहमुक्तिः

न मोक्ष छ, न बन्धन, न साधक, न सिद्ध— केवल एकमात्र ब्रह्म सत्य हो।

श्लोकहरू (14):