अष्टावक्र गीता पृष्ठभूमि
ॐअध्याय 18

शान्ति र जीवनमुक्ति (१०० श्लोक)

शान्तिशतकम्
अघिल्लो
पछिल्लो

अष्टावक्र उवाच

सद्गुरु अष्टावक्र

श्लोक 83

धीरो न द्वेष्टि संसारमात्मानं न दिदृक्षति। हर्षामर्षविनिर्मुक्तो न मृतो न च जीवति॥ ८३॥

dhīro na dveṣṭi saṃsāramātmānaṃ na didṛkṣati | harṣāmarṣavinirmukto na mṛto na ca jīvati || 83 ||

नेपाली भावार्थ

आत्मज्ञानी पुरुष न त संसारलाई घृणा गर्छ, न आफ्नो आत्मालाई कतै खोज्ने वा देख्ने इच्छा नै गर्दछ। हर्ष (उत्तेजना) र अमर्ष (क्रोध/असह्य पीडा) दुवैबाट पूर्णतः मुक्त भएको त्यो महापुरुष न मरेको छ, न त साधारण मानिस झैं सांसारिक रूपमा बाँचिरहेको नै छ।

English Translation

The steadfast sage neither loathes the world nor yearns to behold the Self; completely liberated from joy and resentment, he is neither dead nor alive in the conventional sense.

सार संक्षेप: संसारलाई नघृणा गर्नु साँचो वैराग्य हो, र आत्मालाई नखोज्नु साँचो ज्ञान हो (किनकि जो तपाईं आफैं हुनुहुन्छ, उसलाई कसरी खोज्ने?)। ज्ञानी शरीरमा भए पनि साधारण मानिस जस्तै अहंकारी जीवन बाँच्दैन, ऊ त मृत्यु र जीवन दुवैभन्दा परको अमर प्रकाश हो।

१. संसार र आत्मा दुवैप्रतिको परम तटस्थता

साधकहरू दुईवटा अति (extremes) मा फस्छन्:

  1. संसारप्रतिको घृणा (द्वेष): "संसार नराम्रो हो, यो दलदल हो, म यसबाट भाग्छु।" तर अष्टावक्र भन्नुहुन्छ: ज्ञानीले संसारलाई घृणा गर्दैन (न द्वेष्टि संसारम्)। किनकि घृणा गर्नुको अर्थ अझै संसारलाई सत्य मान्नु हो।
  2. आत्मालाई खोज्ने हठ (दिदृक्षा): "म आत्मालाई हेर्छु, म साक्षात्कार गर्छु।" ज्ञानीले आत्मालाई देख्ने इच्छा पनि गर्दैन (आत्मानं न दिदृक्षति)। किनकि आँखाले आँखालाई हेर्न सक्दैन; तपाईं स्वयं आत्मा हुनुहुन्छ भने तपाईंले कसलाई हेर्ने?

२. 'न मृतो न च जीवति' — अनिर्वचनीय अस्तित्व

यो वेदान्तको परम रहस्यमय उद्घोष हो:

  • न मृतः: के ज्ञानी मरेको छ? होइन, उसका ज्ञानेन्द्रियहरू जीवित छन्, ऊ बोल्छ, हाँस्छ। ऊ कहिल्यै नमर्ने चैतन्य हो।
  • न च जीवति: के ऊ संसारी मानिस झैं बाँचिरहेको छ? होइन! संसारी मानिस अहंकार, वासना, लोभ र डरको सहाराले बाँच्छ। ज्ञानीमा ती सबै मरिसकेका छन्; ऊ देहाभिमानको दृष्टिले मृत प्रायः भइसकेको छ।
  • ऊ त जीवन र मृत्यु दुवैको द्वन्द्वलाई पार गरेर 'विदेह' स्थितिमा स्थित छ।

३. दैनिक जीवनमा मनन

  • संसारलाई शत्रु नठान्नुहोस्; यसलाई परमात्माको लीलाका रूपमा आदर गर्नुहोस्।
  • आत्मालाई कुनै बाहिरी वस्तु जस्तै खोज्न बन्द गर्नुहोस्; आफ्नै वर्तमान हुनुपनलाई चिन्नुहोस्।
  • जीवनको मोह र मृत्युको डर दुवैलाई त्यागेर आफ्नो अमर स्वरूपमा विश्राम लिनुहोस्।

मनन सूत्र:
"न म मर्ने शरीर हुँ, न म बाँचिरहेको सानो जीव; म त जीवन र मृत्यु दुवैलाई हेर्ने नित्य, अमर र हर्षामर्षरहित साक्षी आत्मा हुँ।"

अघिल्लो
पछिल्लो

विषय-सूची (Contents)

📖 आवरण पृष्ठ📜 प्राक्कथन / भूमिका

अध्याय तथा श्लोकहरू:

अध्याय 1: आत्मसाक्षात्कारको उपदेश20 श्लोक
आत्मसाक्षात्कारोपदेशः

राजा जनकका तीन मौलिक प्रश्नहरू (ज्ञान, मुक्ति र वैराग्य) र अष्टावक्रद्वारा साक्षी भावको प्रत्यक्ष उद्घोष।

श्लोकहरू (20):
अध्याय 2: आत्म-विस्मय र आनन्दको उल्लास25 श्लोक
आत्मविस्मयोल्लासः

राजा जनकद्वारा आत्म-साक्षात्कार पश्चात् अद्वितीय चेतनाको अनुभव र विस्मयको प्रकटीकरण।

श्लोकहरू (25):
अध्याय 3: आत्मज्ञानीको परीक्षा14 श्लोक
आत्मज्ञानपरीक्षा

अष्टावक्रद्वारा यदि आत्मबोध भएको छ भने संसारी विषयप्रति आसक्ति किन भनी गरिएको कसी परीक्षण।

श्लोकहरू (14):
अध्याय 4: आत्मज्ञानीको महिमा6 श्लोक
ज्ञानानुकीर्तनम्

सत्यलाई जानेको व्यक्तिको अनुपम स्थिति र सांसारिक सुख-दुःखभन्दा परको स्थितिको प्रशंसा।

श्लोकहरू (6):
अध्याय 5: चित्त लीन हुने चार उपाय4 श्लोक
चित्तलयोपायः

आत्मा निर्लेप, शुद्ध र निराकार छ भन्ने बोधद्वारा चित्तलाई शान्त र लीन बनाउने उपदेश।

श्लोकहरू (4):
अध्याय 6: ज्ञानको वास्तविक स्वरूप4 श्लोक
ज्ञानस्वरूपम्

आकाश जस्तै सर्वव्यापी र अनन्त आत्माको पहिचान।

श्लोकहरू (4):
अध्याय 7: परम शान्तिको प्रत्यक्ष अनुभव5 श्लोक
शान्तानुभवः

जनकद्वारा आफू नै अनन्त महासागर भएको र संसार तरंग मात्र भएको स्वीकारोक्ति।

श्लोकहरू (5):
अध्याय 8: बन्धन र मोक्षको परिभाषा4 श्लोक
बन्धनमोक्षलक्षणम्

मनको चाहना र आसक्ति नै बन्धन हो, अनि ती सबैबाट मुक्ति नै परम मोक्ष हो।

श्लोकहरू (4):
अध्याय 9: निर्वेद र उदासीनता8 श्लोक
निर्वेदवर्णनम्

द्वन्द्व, कर्म, र संशयहरूको निवृत्ति तथा शान्तिको मार्ग।

श्लोकहरू (8):
अध्याय 10: वैराग्य र वासनात्याग8 श्लोक
वैराग्योपदेशः

काम, क्रोध र भोगहरूको निस्सारता बुझेर शान्ति प्राप्त गर्ने प्रेरणा।

श्लोकहरू (8):
अध्याय 11: प्रारब्ध र आत्मशान्ति8 श्लोक
प्रारब्धशान्तिः

सृष्टिको स्वभाव र प्रारब्धलाई बुझेर चिन्तामुक्त हुने कला।

श्लोकहरू (8):
अध्याय 12: आत्मानुभव र मौन स्थिति8 श्लोक
आत्मानुभवस्थितिः

कर्म, संकल्प र ध्यान समेत त्यागेर सहज मौनमा स्थिर हुने जनकको अनुभव।

श्लोकहरू (8):
अध्याय 13: परमानन्दको स्थिति7 श्लोक
परमानन्दप्राप्तिः

आत्मामा स्थित पुरुषका लागि कुनै नियम वा बन्धन बाँकी नरहने घोषणा।

श्लोकहरू (7):
अध्याय 14: सहज शान्ति4 श्लोक
शान्तिबोधः

प्रकृति र आत्माको भेद बुझेर पूर्ण शान्तिमा विश्राम।

श्लोकहरू (4):
अध्याय 15: तत्त्वज्ञानको उपदेश20 श्लोक
तत्त्वोपदेशः

अष्टावक्रद्वारा चैतन्य र आत्मतत्त्वको विस्तृत एवं स्पष्ट रहस्योद्घाटन।

श्लोकहरू (20):
अध्याय 16: विशेष आत्म-उपदेश11 श्लोक
विशेषोपदेशः

बाहिरी शास्त्र वा गुरु चर्चा भन्दा आन्तरिक मौन नै सर्वोपरि भएको उद्घोष।

श्लोकहरू (11):
अध्याय 17: आत्मज्ञानीको स्वभाव20 श्लोक
ज्ञानीस्वभावः

संसारमा रहेर पनि जलमा कमलको पात जस्तै निर्लिप्त ज्ञानीको जीवन।

श्लोकहरू (20):
अध्याय 18: शान्ति र जीवनमुक्ति (१०० श्लोक)100 श्लोक
शान्तिशतकम्

अष्टावक्र गीताको सबैभन्दा गहिरो अध्याय, जसमा जीवनमुक्तको अन्तिम रहस्य खोलिएको छ।

अध्याय 19: आत्म-विश्राम र तृप्ति8 श्लोक
आत्मविश्रामः

जनकद्वारा सबै द्वैत मेटिएर केवल आफ्नो विशुद्ध अस्तित्वको अनुभव।

श्लोकहरू (8):
अध्याय 20: पूर्ण विदेहमुक्ति14 श्लोक
विदेहमुक्तिः

न मोक्ष छ, न बन्धन, न साधक, न सिद्ध— केवल एकमात्र ब्रह्म सत्य हो।

श्लोकहरू (14):