अष्टावक्र गीता पृष्ठभूमि
अष्टावक्र गीता• अध्याय 18, श्लोक 83
अध्याय 18

शान्ति र जीवनमुक्ति (१०० श्लोक)

शान्तिशतकम्
अघिल्लो
पछिल्लो

अष्टावक्र उवाच

सद्गुरु अष्टावक्र

श्लोक 83

धीरो न द्वेष्टि संसारमात्मानं न दिदृक्षति। हर्षामर्षविनिर्मुक्तो न मृतो न च जीवति॥ ८३॥

dhīro na dveṣṭi saṃsāramātmānaṃ na didṛkṣati | harṣāmarṣavinirmukto na mṛto na ca jīvati || 83 ||

नेपाली भावार्थ

आत्मज्ञानी पुरुष न त संसारलाई घृणा गर्छ, न आफ्नो आत्मालाई कतै खोज्ने वा देख्ने इच्छा नै गर्दछ। हर्ष (उत्तेजना) र अमर्ष (क्रोध/असह्य पीडा) दुवैबाट पूर्णतः मुक्त भएको त्यो महापुरुष न मरेको छ, न त साधारण मानिस झैं सांसारिक रूपमा बाँचिरहेको नै छ।

English Translation

The steadfast sage neither loathes the world nor yearns to behold the Self; completely liberated from joy and resentment, he is neither dead nor alive in the conventional sense.

सार संक्षेप: संसारलाई नघृणा गर्नु साँचो वैराग्य हो, र आत्मालाई नखोज्नु साँचो ज्ञान हो (किनकि जो तपाईं आफैं हुनुहुन्छ, उसलाई कसरी खोज्ने?)। ज्ञानी शरीरमा भए पनि साधारण मानिस जस्तै अहंकारी जीवन बाँच्दैन, ऊ त मृत्यु र जीवन दुवैभन्दा परको अमर प्रकाश हो।

१. संसार र आत्मा दुवैप्रतिको परम तटस्थता

साधकहरू दुईवटा अति (extremes) मा फस्छन्:

  1. संसारप्रतिको घृणा (द्वेष): "संसार नराम्रो हो, यो दलदल हो, म यसबाट भाग्छु।" तर अष्टावक्र भन्नुहुन्छ: ज्ञानीले संसारलाई घृणा गर्दैन (न द्वेष्टि संसारम्)। किनकि घृणा गर्नुको अर्थ अझै संसारलाई सत्य मान्नु हो।
  2. आत्मालाई खोज्ने हठ (दिदृक्षा): "म आत्मालाई हेर्छु, म साक्षात्कार गर्छु।" ज्ञानीले आत्मालाई देख्ने इच्छा पनि गर्दैन (आत्मानं न दिदृक्षति)। किनकि आँखाले आँखालाई हेर्न सक्दैन; तपाईं स्वयं आत्मा हुनुहुन्छ भने तपाईंले कसलाई हेर्ने?

२. 'न मृतो न च जीवति' — अनिर्वचनीय अस्तित्व

यो वेदान्तको परम रहस्यमय उद्घोष हो:

  • न मृतः: के ज्ञानी मरेको छ? होइन, उसका ज्ञानेन्द्रियहरू जीवित छन्, ऊ बोल्छ, हाँस्छ। ऊ कहिल्यै नमर्ने चैतन्य हो।
  • न च जीवति: के ऊ संसारी मानिस झैं बाँचिरहेको छ? होइन! संसारी मानिस अहंकार, वासना, लोभ र डरको सहाराले बाँच्छ। ज्ञानीमा ती सबै मरिसकेका छन्; ऊ देहाभिमानको दृष्टिले मृत प्रायः भइसकेको छ।
  • ऊ त जीवन र मृत्यु दुवैको द्वन्द्वलाई पार गरेर 'विदेह' स्थितिमा स्थित छ।

३. दैनिक जीवनमा मनन

  • संसारलाई शत्रु नठान्नुहोस्; यसलाई परमात्माको लीलाका रूपमा आदर गर्नुहोस्।
  • आत्मालाई कुनै बाहिरी वस्तु जस्तै खोज्न बन्द गर्नुहोस्; आफ्नै वर्तमान हुनुपनलाई चिन्नुहोस्।
  • जीवनको मोह र मृत्युको डर दुवैलाई त्यागेर आफ्नो अमर स्वरूपमा विश्राम लिनुहोस्।

मनन सूत्र:
"न म मर्ने शरीर हुँ, न म बाँचिरहेको सानो जीव; म त जीवन र मृत्यु दुवैलाई हेर्ने नित्य, अमर र हर्षामर्षरहित साक्षी आत्मा हुँ।"

अघिल्लो
पछिल्लो

विषय-सूची (Contents)

📖 आवरण पृष्ठ📜 प्राक्कथन / भूमिका

अध्याय तथा श्लोकहरू:

अध्याय 1: आत्मसाक्षात्कारको उपदेश20 श्लोक
आत्मसाक्षात्कारोपदेशः

राजा जनकका तीन मौलिक प्रश्नहरू (ज्ञान, मुक्ति र वैराग्य) र अष्टावक्रद्वारा साक्षी भावको प्रत्यक्ष उद्घोष।

अध्याय 2: आत्म-विस्मय र आनन्दको उल्लास25 श्लोक
आत्मविस्मयोल्लासः

राजा जनकद्वारा आत्म-साक्षात्कार पश्चात् अद्वितीय चेतनाको अनुभव र विस्मयको प्रकटीकरण।

अध्याय 3: आत्मज्ञानीको परीक्षा14 श्लोक
आत्मज्ञानपरीक्षा

अष्टावक्रद्वारा यदि आत्मबोध भएको छ भने संसारी विषयप्रति आसक्ति किन भनी गरिएको कसी परीक्षण।

अध्याय 4: आत्मज्ञानीको महिमा6 श्लोक
ज्ञानानुकीर्तनम्

सत्यलाई जानेको व्यक्तिको अनुपम स्थिति र सांसारिक सुख-दुःखभन्दा परको स्थितिको प्रशंसा।

अध्याय 5: चित्त लीन हुने चार उपाय4 श्लोक
चित्तलयोपायः

आत्मा निर्लेप, शुद्ध र निराकार छ भन्ने बोधद्वारा चित्तलाई शान्त र लीन बनाउने उपदेश।

अध्याय 6: ज्ञानको वास्तविक स्वरूप4 श्लोक
ज्ञानस्वरूपम्

आकाश जस्तै सर्वव्यापी र अनन्त आत्माको पहिचान।

अध्याय 7: परम शान्तिको प्रत्यक्ष अनुभव5 श्लोक
शान्तानुभवः

जनकद्वारा आफू नै अनन्त महासागर भएको र संसार तरंग मात्र भएको स्वीकारोक्ति।

अध्याय 8: बन्धन र मोक्षको परिभाषा4 श्लोक
बन्धनमोक्षलक्षणम्

मनको चाहना र आसक्ति नै बन्धन हो, अनि ती सबैबाट मुक्ति नै परम मोक्ष हो।

अध्याय 9: निर्वेद र उदासीनता8 श्लोक
निर्वेदवर्णनम्

द्वन्द्व, कर्म, र संशयहरूको निवृत्ति तथा शान्तिको मार्ग।

अध्याय 10: वैराग्य र वासनात्याग8 श्लोक
वैराग्योपदेशः

काम, क्रोध र भोगहरूको निस्सारता बुझेर शान्ति प्राप्त गर्ने प्रेरणा।

अध्याय 11: प्रारब्ध र आत्मशान्ति8 श्लोक
प्रारब्धशान्तिः

सृष्टिको स्वभाव र प्रारब्धलाई बुझेर चिन्तामुक्त हुने कला।

अध्याय 12: आत्मानुभव र मौन स्थिति8 श्लोक
आत्मानुभवस्थितिः

कर्म, संकल्प र ध्यान समेत त्यागेर सहज मौनमा स्थिर हुने जनकको अनुभव।

अध्याय 13: परमानन्दको स्थिति7 श्लोक
परमानन्दप्राप्तिः

आत्मामा स्थित पुरुषका लागि कुनै नियम वा बन्धन बाँकी नरहने घोषणा।

अध्याय 14: सहज शान्ति4 श्लोक
शान्तिबोधः

प्रकृति र आत्माको भेद बुझेर पूर्ण शान्तिमा विश्राम।

अध्याय 15: तत्त्वज्ञानको उपदेश20 श्लोक
तत्त्वोपदेशः

अष्टावक्रद्वारा चैतन्य र आत्मतत्त्वको विस्तृत एवं स्पष्ट रहस्योद्घाटन।

अध्याय 16: विशेष आत्म-उपदेश11 श्लोक
विशेषोपदेशः

बाहिरी शास्त्र वा गुरु चर्चा भन्दा आन्तरिक मौन नै सर्वोपरि भएको उद्घोष।

अध्याय 17: आत्मज्ञानीको स्वभाव20 श्लोक
ज्ञानीस्वभावः

संसारमा रहेर पनि जलमा कमलको पात जस्तै निर्लिप्त ज्ञानीको जीवन।

अध्याय 18: शान्ति र जीवनमुक्ति (१०० श्लोक)100 श्लोक
शान्तिशतकम्

अष्टावक्र गीताको सबैभन्दा गहिरो अध्याय, जसमा जीवनमुक्तको अन्तिम रहस्य खोलिएको छ।

श्लोक:श्लोक 1श्लोक 2श्लोक 3श्लोक 4श्लोक 5श्लोक 6श्लोक 7श्लोक 8श्लोक 9श्लोक 10श्लोक 11श्लोक 12श्लोक 13श्लोक 14श्लोक 15श्लोक 16श्लोक 17श्लोक 18श्लोक 19श्लोक 20श्लोक 21श्लोक 22श्लोक 23श्लोक 24श्लोक 25श्लोक 26श्लोक 27श्लोक 28श्लोक 29श्लोक 30श्लोक 31श्लोक 32श्लोक 33श्लोक 34श्लोक 35श्लोक 36श्लोक 37श्लोक 38श्लोक 39श्लोक 40श्लोक 41श्लोक 42श्लोक 43श्लोक 44श्लोक 45श्लोक 46श्लोक 47श्लोक 48श्लोक 49श्लोक 50श्लोक 51श्लोक 52श्लोक 53श्लोक 54श्लोक 55श्लोक 56श्लोक 57श्लोक 58श्लोक 59श्लोक 60श्लोक 61श्लोक 62श्लोक 63श्लोक 64श्लोक 65श्लोक 66श्लोक 67श्लोक 68श्लोक 69श्लोक 70श्लोक 71श्लोक 72श्लोक 73श्लोक 74श्लोक 75श्लोक 76श्लोक 77श्लोक 78श्लोक 79श्लोक 80श्लोक 81श्लोक 82श्लोक 83श्लोक 84श्लोक 85श्लोक 86श्लोक 87श्लोक 88श्लोक 89श्लोक 90श्लोक 91श्लोक 92श्लोक 93श्लोक 94श्लोक 95श्लोक 96श्लोक 97श्लोक 98श्लोक 99श्लोक 100
अध्याय 19: आत्म-विश्राम र तृप्ति8 श्लोक
आत्मविश्रामः

जनकद्वारा सबै द्वैत मेटिएर केवल आफ्नो विशुद्ध अस्तित्वको अनुभव।

अध्याय 20: पूर्ण विदेहमुक्ति14 श्लोक
विदेहमुक्तिः

न मोक्ष छ, न बन्धन, न साधक, न सिद्ध— केवल एकमात्र ब्रह्म सत्य हो।