अष्टावक्र गीता पृष्ठभूमि
ॐअध्याय 18

शान्ति र जीवनमुक्ति (१०० श्लोक)

शान्तिशतकम्
अघिल्लो
पछिल्लो

अष्टावक्र उवाच

सद्गुरु अष्टावक्र

श्लोक 59

सुखमास्ते सुखं शेते सुखमायाति याति च। सुखं वक्ति सुखं भुङ्क्ते व्यवहारेऽपि शान्तधीः॥ ५९॥

sukhamāste sukhaṃ śete sukhamāyāti yāti ca | sukhaṃ vakti sukhaṃ bhuṅkte vyavahāre'pi śāntadhīḥ || 59 ||

नेपाली भावार्थ

शान्त बुद्धि भएको आत्मज्ञानी पुरुष सुखपूर्वक बस्छ, सुखपूर्वक सुत्छ, आनन्दपूर्वक आउँछ र जान्छ, सुखपूर्वक बोल्छ र सुखपूर्वक नै खान्छ— सांसारिक व्यवहारका सबै गतिविधिहरू गर्दा पनि ऊ सधैं परमानन्द र शान्तिमै अवस्थित रहन्छ।

English Translation

The sage of tranquil intellect sits at ease, sleeps at ease, comes and goes at ease, speaks at ease, and eats at ease—even amid worldly interactions, he ever abides in serene bliss.

सार संक्षेप: आत्मज्ञान कुनै बोझिलो तपस्या होइन, यो त जीवनको हरेक क्षणमा परमानन्द अनुभव गर्ने सहज कला हो। ज्ञानीको उठ्नु, बस्नु, खानु, सुत्नु र बोल्नु— सबै क्रियाहरू स्वतः आनन्दमय बन्दछन्।

१. 'सुखम्' को षट्पदी लीला: जीवन नै उत्सव

अष्टावक्रले यस श्लोकमा छ पटक 'सुखम्' शब्द प्रयोग गरेर जीवनमुक्त महापुरुषको दैनिकीको अनुपम सौन्दर्य दर्शाउनुभएको छ:

  1. सुखमास्ते: ऊ जहाँ बस्छ, त्यहाँ पूर्ण विश्राम र आनन्दमा बस्छ। उसलाई छटपटी हुँदैन।
  2. सुखं शेते: ऊ सुत्दा बच्चा जस्तै निष्फिक्री भएर गहिरो निद्रामा सुत्छ। उसको निद्रामा कुनै दुःस्वप्न वा चिन्ता हुँदैन।
  3. सुखमायाति याति च: ऊ कतै जाँदा वा कतैबाट फर्कँदा कुनै हतार, दबाब वा बेचैनी हुँदैन। उसको हिंडाइ पनि ध्यान जस्तै लयबद्ध हुन्छ।
  4. सुखं वक्ति: ऊ बोल्दा अरूको मन दुखाउने वा अहंकार देखाउने शब्द बोल्दैन; उसका शब्दहरू मह जस्तै मधुर, शान्त र अमृतमय हुन्छन्।
  5. सुखं भुङ्क्ते: ऊ खाना खाँदा स्वादको लोभ वा गुनासो गर्दैन; जे मिल्यो त्यसलाई ईश्वरीय प्रसाद ठानेर आनन्दले भोजन गर्छ।
  6. व्यवहारेऽपि शान्तधीः: बजार, परिवार, राजनीति वा व्यापारका सांसारिक काम गर्दा पनि उसको भित्री बुद्धि 'शान्तधीः'— सधैं गहिरो शान्तिमा लिन रहन्छ।

२. सांसारिक सुख र आत्मिक सुखको भेद

साधारण मानिसको सुख वस्तुमा अडिएको हुन्छ:

  • राम्रो खाट पाए सुत्छ, नपाए रातभर कोल्टे फेर्छ।
  • मिठो खाना पाए खुसी हुन्छ, नमिठो भए रिसाउँछ।

तर ज्ञानीको सुख वस्तुबाट आउँदैन; उसको सुख उसको आफ्नै भित्री आत्माको अमृत हो। ऊ जहाँ जान्छ, त्यो अमृत पोखिन्छ। ऊ परिस्थितिको भिखारी होइन, ऊ त परिस्थितिलाई नै आनन्दित बनाउने परमानन्दको मुहान हो।

३. दैनिक जीवनमा 'सुखम्' को प्रयोग

  • खानु, बोल्नु, हिंड्नु र सुत्नुलाई हतारमा होइन, पूर्ण होस र आनन्दका साथ गर्नुहोस्।
  • जीवनलाई संघर्ष होइन, एउटा सुन्दर उत्सव र लीला सम्झनुहोस्।
  • जब तपाईं भित्रबाट शान्त हुनुहुन्छ, तब संसारको सामान्यभन्दा सामान्य काम पनि अलौकिक सुखमय बन्दछ।

मनन सूत्र:
"मेरो प्रत्येक श्वास, प्रत्येक पाइला र प्रत्येक शब्द आफ्नै आत्माको परमानन्दमा नाचिरहेको छ।"

अघिल्लो
पछिल्लो

विषय-सूची (Contents)

📖 आवरण पृष्ठ📜 प्राक्कथन / भूमिका

अध्याय तथा श्लोकहरू:

अध्याय 1: आत्मसाक्षात्कारको उपदेश20 श्लोक
आत्मसाक्षात्कारोपदेशः

राजा जनकका तीन मौलिक प्रश्नहरू (ज्ञान, मुक्ति र वैराग्य) र अष्टावक्रद्वारा साक्षी भावको प्रत्यक्ष उद्घोष।

श्लोकहरू (20):
अध्याय 2: आत्म-विस्मय र आनन्दको उल्लास25 श्लोक
आत्मविस्मयोल्लासः

राजा जनकद्वारा आत्म-साक्षात्कार पश्चात् अद्वितीय चेतनाको अनुभव र विस्मयको प्रकटीकरण।

श्लोकहरू (25):
अध्याय 3: आत्मज्ञानीको परीक्षा14 श्लोक
आत्मज्ञानपरीक्षा

अष्टावक्रद्वारा यदि आत्मबोध भएको छ भने संसारी विषयप्रति आसक्ति किन भनी गरिएको कसी परीक्षण।

श्लोकहरू (14):
अध्याय 4: आत्मज्ञानीको महिमा6 श्लोक
ज्ञानानुकीर्तनम्

सत्यलाई जानेको व्यक्तिको अनुपम स्थिति र सांसारिक सुख-दुःखभन्दा परको स्थितिको प्रशंसा।

श्लोकहरू (6):
अध्याय 5: चित्त लीन हुने चार उपाय4 श्लोक
चित्तलयोपायः

आत्मा निर्लेप, शुद्ध र निराकार छ भन्ने बोधद्वारा चित्तलाई शान्त र लीन बनाउने उपदेश।

श्लोकहरू (4):
अध्याय 6: ज्ञानको वास्तविक स्वरूप4 श्लोक
ज्ञानस्वरूपम्

आकाश जस्तै सर्वव्यापी र अनन्त आत्माको पहिचान।

श्लोकहरू (4):
अध्याय 7: परम शान्तिको प्रत्यक्ष अनुभव5 श्लोक
शान्तानुभवः

जनकद्वारा आफू नै अनन्त महासागर भएको र संसार तरंग मात्र भएको स्वीकारोक्ति।

श्लोकहरू (5):
अध्याय 8: बन्धन र मोक्षको परिभाषा4 श्लोक
बन्धनमोक्षलक्षणम्

मनको चाहना र आसक्ति नै बन्धन हो, अनि ती सबैबाट मुक्ति नै परम मोक्ष हो।

श्लोकहरू (4):
अध्याय 9: निर्वेद र उदासीनता8 श्लोक
निर्वेदवर्णनम्

द्वन्द्व, कर्म, र संशयहरूको निवृत्ति तथा शान्तिको मार्ग।

श्लोकहरू (8):
अध्याय 10: वैराग्य र वासनात्याग8 श्लोक
वैराग्योपदेशः

काम, क्रोध र भोगहरूको निस्सारता बुझेर शान्ति प्राप्त गर्ने प्रेरणा।

श्लोकहरू (8):
अध्याय 11: प्रारब्ध र आत्मशान्ति8 श्लोक
प्रारब्धशान्तिः

सृष्टिको स्वभाव र प्रारब्धलाई बुझेर चिन्तामुक्त हुने कला।

श्लोकहरू (8):
अध्याय 12: आत्मानुभव र मौन स्थिति8 श्लोक
आत्मानुभवस्थितिः

कर्म, संकल्प र ध्यान समेत त्यागेर सहज मौनमा स्थिर हुने जनकको अनुभव।

श्लोकहरू (8):
अध्याय 13: परमानन्दको स्थिति7 श्लोक
परमानन्दप्राप्तिः

आत्मामा स्थित पुरुषका लागि कुनै नियम वा बन्धन बाँकी नरहने घोषणा।

श्लोकहरू (7):
अध्याय 14: सहज शान्ति4 श्लोक
शान्तिबोधः

प्रकृति र आत्माको भेद बुझेर पूर्ण शान्तिमा विश्राम।

श्लोकहरू (4):
अध्याय 15: तत्त्वज्ञानको उपदेश20 श्लोक
तत्त्वोपदेशः

अष्टावक्रद्वारा चैतन्य र आत्मतत्त्वको विस्तृत एवं स्पष्ट रहस्योद्घाटन।

श्लोकहरू (20):
अध्याय 16: विशेष आत्म-उपदेश11 श्लोक
विशेषोपदेशः

बाहिरी शास्त्र वा गुरु चर्चा भन्दा आन्तरिक मौन नै सर्वोपरि भएको उद्घोष।

श्लोकहरू (11):
अध्याय 17: आत्मज्ञानीको स्वभाव20 श्लोक
ज्ञानीस्वभावः

संसारमा रहेर पनि जलमा कमलको पात जस्तै निर्लिप्त ज्ञानीको जीवन।

श्लोकहरू (20):
अध्याय 18: शान्ति र जीवनमुक्ति (१०० श्लोक)100 श्लोक
शान्तिशतकम्

अष्टावक्र गीताको सबैभन्दा गहिरो अध्याय, जसमा जीवनमुक्तको अन्तिम रहस्य खोलिएको छ।

अध्याय 19: आत्म-विश्राम र तृप्ति8 श्लोक
आत्मविश्रामः

जनकद्वारा सबै द्वैत मेटिएर केवल आफ्नो विशुद्ध अस्तित्वको अनुभव।

श्लोकहरू (8):
अध्याय 20: पूर्ण विदेहमुक्ति14 श्लोक
विदेहमुक्तिः

न मोक्ष छ, न बन्धन, न साधक, न सिद्ध— केवल एकमात्र ब्रह्म सत्य हो।

श्लोकहरू (14):