जनक उवाच
आत्मज्ञानी जनक
श्लोक 2
प्रीत्यभावेन शब्दादेरदृश्यत्वेन चात्मनः। विक्षेपैकाग्र्यहृदय एवमेवाहमास्थितः॥ २ ॥
prītyabhāvena śabdāder adṛśyatvena cātmanaḥ | vikṣepaikāgryahṛdaya evam evāham āsthitaḥ || 2 ||
नेपाली भावार्थ
शब्द, रूप, रस आदि पाँचै इन्द्रिय-विषयहरूमा कुनै आसक्ति नरहेको हुनाले, र आत्मा कुनै बाहिरी आँखाले देख्न सकिने दृश्य वस्तु नभएको कारणले गर्दा; मेरो हृदय मनको भड्काउ (विक्षेप) र जबर्जस्ती गरिने एकाग्रता दुवैबाट पर भइसकेको छ। यसरी म सहज रूपमा आफ्नै आत्मस्वरूपमा स्थिर छु।
English Translation
Having no attachment for sound and other sensory objects, and knowing the Self to be invisible and beyond perception, my heart is liberated from both distraction and forced concentration. Thus indeed do I abide.
सार संक्षेप: जब बाहिरी विषयमा राग रहँदैन, तब मन भड्किँदैन (विक्षेप मेटिन्छ); र जब आत्मा कुनै देखिने वस्तु होइन भन्ने बुझिन्छ, तब जबर्जस्ती ध्यान लगाउने कसरत पनि छुट्छ (एकाग्रताको अहङ्कार मेटिन्छ)। यही परम सहज स्थिति हो।
१. विक्षेप र एकाग्रताको द्वन्द्व (Distraction vs Concentration)
साधारण साधकहरू सधैँ एउटै द्वन्द्वमा फसेका हुन्छन्:
राजा जनक यहाँ अध्यात्मको अत्यन्त क्रान्तिकारी रहस्य खोल्नुहुन्छ:
२. दुवैबाट मुक्ति कसरी भयो?
जनक दुईवटा कारण बताउनुहुन्छ:
३. 'विक्षेपैकाग्र्यहृदयः' — सहज समाधि
जब विक्षेप पनि छैन र जबर्जस्तीको एकाग्रता पनि छैन, तब हृदयमा के हुन्छ?
त्यहाँ कुनै कृत्रिम ध्यान छैन; त्यहाँ केवल 'सहज समाधि' छ।
जसरी नदी समुद्रमा पुगेपछि न दायाँ बग्छ, न बायाँ— केवल समुद्र नै बन्दछ।