अष्टावक्र गीता पृष्ठभूमि
ॐअध्याय 15

तत्त्वज्ञानको उपदेश

तत्त्वोपदेशः
अघिल्लो
पछिल्लो

अष्टावक्र उवाच

सद्गुरु अष्टावक्र

श्लोक 6

सर्वभूतेषु चात्मानं सर्वभूतानि चात्मनि। विज्ञाय निरहङ्कारो निर्ममस्त्वं सुखी भव॥ ६ ॥

sarvabhūteṣu cātmānaṁ sarvabhūtāni cātmani | vijñāya nirahaṅkāro nirmamas tvaṁ sukhī bhava || 6 ||

नेपाली भावार्थ

समस्त प्राणीहरूमा आफ्नै आत्मालाई र आफ्नै आत्माभित्र सारा ब्रह्माण्डका प्राणीहरूलाई प्रत्यक्ष अनुभव गरेर; अहङ्कार ('म' भन्ने भाव) र ममता ('मेरो' भन्ने मोह) बाट पूर्णतया मुक्त भई तिमी सधैँ परम सुखी बन!

English Translation

Perceiving the Self in all beings and all beings within the Self, become free from egoism ('I') and possessiveness ('mine'), and be truly happy!

सार संक्षेप: जसले सबैमा आफूलाई र आफूमा सबैलाई देख्छ, उसका लागि कुनै पराइ वा शत्रु रहँदैन। 'म' र 'मेरो' को संकीर्ण पर्खाल भत्किनु नै ब्रह्माण्डीय प्रेम र परम सुखको ढोका हो।

१. उपनिषद् र गीताको महा-दर्शन

यो श्लोक ईशावास्योपनिषद् (श्लोक ६) र श्रीमद्भगवद्गीता (६.२९) को अमर घोषणासँग हुबहु मिल्दछ:

"यस्तु सर्वाणि भूतान्यात्मन्येवानुपश्यति। सर्वभूतेषु चात्मानं ततो न विजुगुप्सते॥"

अष्टावक्र यहाँ साधकको दृष्टि बदलिदिनुहुन्छ:

  1. सर्वभूतेषु चात्मानम्: रुख, बिरुवा, कमिला, हात्ती, शत्रु, मित्र— यी सबैमा एउटै जीवन-तत्त्व (चेतना) स्पन्दित भइरहेको छ।
  2. सर्वभूतानि चात्मनि: सारा ब्रह्माण्ड बाहिर कतै छैन; यो त मेरै अनन्त चेतनाको आकाशभित्र एउटा सानो सपना जस्तै तैरिरहेको छ।

२. 'निरहङ्कारो निर्ममः' — दुई पर्खालको पतन

मानिसलाई संसारसँग जुधाउने दुईवटा मात्र पर्खाल छन्:

  • अहंकार ('म'): "म अरूभन्दा धनी छु, म अरूभन्दा जान्ने छु।"
  • ममता ('मेरो'): "यो मेरो घर हो, यो मेरो सन्तान हो, यो मेरो विचार हो।"

जब मानिसले देख्यो कि सबै म नै हुँ:

  • तब कसलाई होच्याउने? (अहङ्कार सकियो)।
  • तब केसँग मात्र टाँसिने? (ममता सकियो)।

३. सच्चा सुखको उदय: 'सुखी भव'

जब 'म' र 'मेरो' को संकीर्ण कारागार भत्किन्छ, तब मानिस सानो कुवाको भ्यागुतोबाट अनन्त महासागर बन्दछ।
त्यहाँ कुनै ईर्ष्या हुँदैन, कुनै प्रतिस्पर्धा हुँदैन, कुनै डर हुँदैन।
केवल असीम प्रेम र 'सुखी भव' को दिव्य आनन्द बाँकी रहन्छ।

मनन सूत्र:
"सबैमा म छु र ममा सबै छन्— यो बोध हुनासाथ संसारको सबै द्वन्द्व मेटिएर अखण्ड आनन्द प्राप्त हुन्छ।"

अघिल्लो
पछिल्लो

विषय-सूची (Contents)

📖 आवरण पृष्ठ📜 प्राक्कथन / भूमिका

अध्याय तथा श्लोकहरू:

अध्याय 1: आत्मसाक्षात्कारको उपदेश20 श्लोक
आत्मसाक्षात्कारोपदेशः

राजा जनकका तीन मौलिक प्रश्नहरू (ज्ञान, मुक्ति र वैराग्य) र अष्टावक्रद्वारा साक्षी भावको प्रत्यक्ष उद्घोष।

श्लोकहरू (20):
अध्याय 2: आत्म-विस्मय र आनन्दको उल्लास25 श्लोक
आत्मविस्मयोल्लासः

राजा जनकद्वारा आत्म-साक्षात्कार पश्चात् अद्वितीय चेतनाको अनुभव र विस्मयको प्रकटीकरण।

श्लोकहरू (25):
अध्याय 3: आत्मज्ञानीको परीक्षा14 श्लोक
आत्मज्ञानपरीक्षा

अष्टावक्रद्वारा यदि आत्मबोध भएको छ भने संसारी विषयप्रति आसक्ति किन भनी गरिएको कसी परीक्षण।

श्लोकहरू (14):
अध्याय 4: आत्मज्ञानीको महिमा6 श्लोक
ज्ञानानुकीर्तनम्

सत्यलाई जानेको व्यक्तिको अनुपम स्थिति र सांसारिक सुख-दुःखभन्दा परको स्थितिको प्रशंसा।

श्लोकहरू (6):
अध्याय 5: चित्त लीन हुने चार उपाय4 श्लोक
चित्तलयोपायः

आत्मा निर्लेप, शुद्ध र निराकार छ भन्ने बोधद्वारा चित्तलाई शान्त र लीन बनाउने उपदेश।

श्लोकहरू (4):
अध्याय 6: ज्ञानको वास्तविक स्वरूप4 श्लोक
ज्ञानस्वरूपम्

आकाश जस्तै सर्वव्यापी र अनन्त आत्माको पहिचान।

श्लोकहरू (4):
अध्याय 7: परम शान्तिको प्रत्यक्ष अनुभव5 श्लोक
शान्तानुभवः

जनकद्वारा आफू नै अनन्त महासागर भएको र संसार तरंग मात्र भएको स्वीकारोक्ति।

श्लोकहरू (5):
अध्याय 8: बन्धन र मोक्षको परिभाषा4 श्लोक
बन्धनमोक्षलक्षणम्

मनको चाहना र आसक्ति नै बन्धन हो, अनि ती सबैबाट मुक्ति नै परम मोक्ष हो।

श्लोकहरू (4):
अध्याय 9: निर्वेद र उदासीनता8 श्लोक
निर्वेदवर्णनम्

द्वन्द्व, कर्म, र संशयहरूको निवृत्ति तथा शान्तिको मार्ग।

श्लोकहरू (8):
अध्याय 10: वैराग्य र वासनात्याग8 श्लोक
वैराग्योपदेशः

काम, क्रोध र भोगहरूको निस्सारता बुझेर शान्ति प्राप्त गर्ने प्रेरणा।

श्लोकहरू (8):
अध्याय 11: प्रारब्ध र आत्मशान्ति8 श्लोक
प्रारब्धशान्तिः

सृष्टिको स्वभाव र प्रारब्धलाई बुझेर चिन्तामुक्त हुने कला।

श्लोकहरू (8):
अध्याय 12: आत्मानुभव र मौन स्थिति8 श्लोक
आत्मानुभवस्थितिः

कर्म, संकल्प र ध्यान समेत त्यागेर सहज मौनमा स्थिर हुने जनकको अनुभव।

श्लोकहरू (8):
अध्याय 13: परमानन्दको स्थिति7 श्लोक
परमानन्दप्राप्तिः

आत्मामा स्थित पुरुषका लागि कुनै नियम वा बन्धन बाँकी नरहने घोषणा।

श्लोकहरू (7):
अध्याय 14: सहज शान्ति4 श्लोक
शान्तिबोधः

प्रकृति र आत्माको भेद बुझेर पूर्ण शान्तिमा विश्राम।

श्लोकहरू (4):
अध्याय 15: तत्त्वज्ञानको उपदेश20 श्लोक
तत्त्वोपदेशः

अष्टावक्रद्वारा चैतन्य र आत्मतत्त्वको विस्तृत एवं स्पष्ट रहस्योद्घाटन।

श्लोकहरू (20):
अध्याय 16: विशेष आत्म-उपदेश11 श्लोक
विशेषोपदेशः

बाहिरी शास्त्र वा गुरु चर्चा भन्दा आन्तरिक मौन नै सर्वोपरि भएको उद्घोष।

श्लोकहरू (11):
अध्याय 17: आत्मज्ञानीको स्वभाव20 श्लोक
ज्ञानीस्वभावः

संसारमा रहेर पनि जलमा कमलको पात जस्तै निर्लिप्त ज्ञानीको जीवन।

श्लोकहरू (20):
अध्याय 18: शान्ति र जीवनमुक्ति (१०० श्लोक)100 श्लोक
शान्तिशतकम्

अष्टावक्र गीताको सबैभन्दा गहिरो अध्याय, जसमा जीवनमुक्तको अन्तिम रहस्य खोलिएको छ।

अध्याय 19: आत्म-विश्राम र तृप्ति8 श्लोक
आत्मविश्रामः

जनकद्वारा सबै द्वैत मेटिएर केवल आफ्नो विशुद्ध अस्तित्वको अनुभव।

श्लोकहरू (8):
अध्याय 20: पूर्ण विदेहमुक्ति14 श्लोक
विदेहमुक्तिः

न मोक्ष छ, न बन्धन, न साधक, न सिद्ध— केवल एकमात्र ब्रह्म सत्य हो।

श्लोकहरू (14):