अष्टावक्र उवाच
सद्गुरु अष्टावक्र
श्लोक 9
शून्या दृष्टिर्वृथा चेष्टा विकलानीन्द्रियाणि च। न स्पृहा न विरक्तिर्वा क्षीणसंसारसागरे॥ ९ ॥
śūnyā dṛṣṭir vṛthā ceṣṭā vikalānīndriyāṇi ca | na spṛhā na viraktir vā kṣīṇa-saṁsāra-sāgare || 9 ||
नेपाली भावार्थ
जुन आत्मज्ञानीका लागि संसाररूपी भवसागर पूर्णतया सुकिसकेको छ, उसको दृष्टि शून्य (उद्देश्यहीन र निष्कपट) हुन्छ, उसका चेष्टाहरू व्यक्तिगत स्वार्थविनाका हुन्छन्, उसका इन्द्रियहरू वासनाशून्य भएर शान्त हुन्छन्; अनि उसको मनमा न त कुनै विषयको तृष्णा हुन्छ, न त कुनै विषयसँग द्वेष वा वैराग्य नै।
English Translation
In him for whom the ocean of worldly existence has completely dried up, the gaze is vacant (untainted by motive), actions are without personal design, and the senses are stilled; he harbors neither attachment nor aversion.
सार संक्षेप: जब संसारको भ्रम सुक्दछ, तब आँखाले हेर्छ तर लोभले होइन; हातले काम गर्छ तर स्वार्थले होइन। ज्ञानीको सम्पूर्ण जीवन कुनै व्यक्तिगत एजेण्डाविनाको विशुद्ध ईश्वरीय प्रवाह बन्दछ।
१. 'क्षीणसंसारसागरे' — भवसागरको सुक्नु
साधारण मानिसका लागि संसार एउटा अनन्त र डरलाग्दो समुद्र हो, जसमा काम, क्रोध, लोभ र मोहका विशाल छालहरू उठिरहेका हुन्छन्।
तर आत्मज्ञानीका लागि त्यो सागर 'क्षीण' (पूरै सुकेको) छ:
त्यस्तै, ज्ञानीका लागि संसारको वास्तविकता प्रकट भइसकेको हुनाले अब संसारले उसलाई लोभ्याउन वा डुबाउन सक्दैन।
२. 'शून्या दृष्टिः' — शुद्ध आँखाको हेराइ
अज्ञानीको दृष्टि कहिल्यै 'शून्य' हुँदैन; उसको दृष्टि सधैं गणना (Calculation) ले भरिएको हुन्छ:
तर ज्ञानीको दृष्टि 'शून्या दृष्टिः' हुन्छ—एउटा नवजात शिशुको हेराइ जस्तै। शिशुले आकाश, मानिस वा चरालाई हेर्छ तर मनभित्र कुनै विचार वा स्वार्थ चल्दैन। त्यो हेराइमा केवल विशुद्ध चेतना मात्र हुन्छ।
३. 'वृथा चेष्टा' — स्वार्थविहीन कर्म
यहाँ 'वृथा' को अर्थ व्यर्थ वा खराब होइन; यसको अर्थ हो—व्यक्तिगत अहंकार र फलको लोभविनाको कर्म।
ज्ञानीले जे गर्छ, त्यो कसैलाई देखाउन वा आफ्नो अहङ्कार पोस्न गर्दैन। उसको कर्म खोलाको पानी बगे जस्तै पूर्ण स्वाभाविक र निर्दोष हुन्छ।