अष्टावक्र गीता पृष्ठभूमि
ॐअध्याय 17

आत्मज्ञानीको स्वभाव

ज्ञानीस्वभावः
अघिल्लो
पछिल्लो

अष्टावक्र उवाच

सद्गुरु अष्टावक्र

श्लोक 9

शून्या दृष्टिर्वृथा चेष्टा विकलानीन्द्रियाणि च। न स्पृहा न विरक्तिर्वा क्षीणसंसारसागरे॥ ९ ॥

śūnyā dṛṣṭir vṛthā ceṣṭā vikalānīndriyāṇi ca | na spṛhā na viraktir vā kṣīṇa-saṁsāra-sāgare || 9 ||

नेपाली भावार्थ

जुन आत्मज्ञानीका लागि संसाररूपी भवसागर पूर्णतया सुकिसकेको छ, उसको दृष्टि शून्य (उद्देश्यहीन र निष्कपट) हुन्छ, उसका चेष्टाहरू व्यक्तिगत स्वार्थविनाका हुन्छन्, उसका इन्द्रियहरू वासनाशून्य भएर शान्त हुन्छन्; अनि उसको मनमा न त कुनै विषयको तृष्णा हुन्छ, न त कुनै विषयसँग द्वेष वा वैराग्य नै।

English Translation

In him for whom the ocean of worldly existence has completely dried up, the gaze is vacant (untainted by motive), actions are without personal design, and the senses are stilled; he harbors neither attachment nor aversion.

सार संक्षेप: जब संसारको भ्रम सुक्दछ, तब आँखाले हेर्छ तर लोभले होइन; हातले काम गर्छ तर स्वार्थले होइन। ज्ञानीको सम्पूर्ण जीवन कुनै व्यक्तिगत एजेण्डाविनाको विशुद्ध ईश्वरीय प्रवाह बन्दछ।

१. 'क्षीणसंसारसागरे' — भवसागरको सुक्नु

साधारण मानिसका लागि संसार एउटा अनन्त र डरलाग्दो समुद्र हो, जसमा काम, क्रोध, लोभ र मोहका विशाल छालहरू उठिरहेका हुन्छन्।
तर आत्मज्ञानीका लागि त्यो सागर 'क्षीण' (पूरै सुकेको) छ:

  • मरुभूमिमा देखिने मृगतृष्णाको पानी देखेर सुरुमा मानिस दौडन्छ।
  • तर जब उसलाई थाहा हुन्छ कि त्यहाँ पानी होइन केवल बालुवाको चमक मात्र हो, तब के ऊ फेरि पानी खान दौडन्छ?
  • त्यो पानी उस्तै देखिरहे पनि उसका लागि त्यो सागर सुकिसक्यो!

त्यस्तै, ज्ञानीका लागि संसारको वास्तविकता प्रकट भइसकेको हुनाले अब संसारले उसलाई लोभ्याउन वा डुबाउन सक्दैन।

२. 'शून्या दृष्टिः' — शुद्ध आँखाको हेराइ

अज्ञानीको दृष्टि कहिल्यै 'शून्य' हुँदैन; उसको दृष्टि सधैं गणना (Calculation) ले भरिएको हुन्छ:

  • "यसले मलाई के फाइदा देला?"
  • "यो वस्तु मेरो हुन सक्ला कि नसक्ला?"

तर ज्ञानीको दृष्टि 'शून्या दृष्टिः' हुन्छ—एउटा नवजात शिशुको हेराइ जस्तै। शिशुले आकाश, मानिस वा चरालाई हेर्छ तर मनभित्र कुनै विचार वा स्वार्थ चल्दैन। त्यो हेराइमा केवल विशुद्ध चेतना मात्र हुन्छ।

३. 'वृथा चेष्टा' — स्वार्थविहीन कर्म

यहाँ 'वृथा' को अर्थ व्यर्थ वा खराब होइन; यसको अर्थ हो—व्यक्तिगत अहंकार र फलको लोभविनाको कर्म।
ज्ञानीले जे गर्छ, त्यो कसैलाई देखाउन वा आफ्नो अहङ्कार पोस्न गर्दैन। उसको कर्म खोलाको पानी बगे जस्तै पूर्ण स्वाभाविक र निर्दोष हुन्छ।

मनन सूत्र:
"जब स्वार्थको सागर सुक्छ, तब दृष्टिमा निर्दोषता छाउँछ; जहाँ न राग छ न द्वेष, त्यहीं साँचो परमात्माको वास हुन्छ।"

अघिल्लो
पछिल्लो

विषय-सूची (Contents)

📖 आवरण पृष्ठ📜 प्राक्कथन / भूमिका

अध्याय तथा श्लोकहरू:

अध्याय 1: आत्मसाक्षात्कारको उपदेश20 श्लोक
आत्मसाक्षात्कारोपदेशः

राजा जनकका तीन मौलिक प्रश्नहरू (ज्ञान, मुक्ति र वैराग्य) र अष्टावक्रद्वारा साक्षी भावको प्रत्यक्ष उद्घोष।

श्लोकहरू (20):
अध्याय 2: आत्म-विस्मय र आनन्दको उल्लास25 श्लोक
आत्मविस्मयोल्लासः

राजा जनकद्वारा आत्म-साक्षात्कार पश्चात् अद्वितीय चेतनाको अनुभव र विस्मयको प्रकटीकरण।

श्लोकहरू (25):
अध्याय 3: आत्मज्ञानीको परीक्षा14 श्लोक
आत्मज्ञानपरीक्षा

अष्टावक्रद्वारा यदि आत्मबोध भएको छ भने संसारी विषयप्रति आसक्ति किन भनी गरिएको कसी परीक्षण।

श्लोकहरू (14):
अध्याय 4: आत्मज्ञानीको महिमा6 श्लोक
ज्ञानानुकीर्तनम्

सत्यलाई जानेको व्यक्तिको अनुपम स्थिति र सांसारिक सुख-दुःखभन्दा परको स्थितिको प्रशंसा।

श्लोकहरू (6):
अध्याय 5: चित्त लीन हुने चार उपाय4 श्लोक
चित्तलयोपायः

आत्मा निर्लेप, शुद्ध र निराकार छ भन्ने बोधद्वारा चित्तलाई शान्त र लीन बनाउने उपदेश।

श्लोकहरू (4):
अध्याय 6: ज्ञानको वास्तविक स्वरूप4 श्लोक
ज्ञानस्वरूपम्

आकाश जस्तै सर्वव्यापी र अनन्त आत्माको पहिचान।

श्लोकहरू (4):
अध्याय 7: परम शान्तिको प्रत्यक्ष अनुभव5 श्लोक
शान्तानुभवः

जनकद्वारा आफू नै अनन्त महासागर भएको र संसार तरंग मात्र भएको स्वीकारोक्ति।

श्लोकहरू (5):
अध्याय 8: बन्धन र मोक्षको परिभाषा4 श्लोक
बन्धनमोक्षलक्षणम्

मनको चाहना र आसक्ति नै बन्धन हो, अनि ती सबैबाट मुक्ति नै परम मोक्ष हो।

श्लोकहरू (4):
अध्याय 9: निर्वेद र उदासीनता8 श्लोक
निर्वेदवर्णनम्

द्वन्द्व, कर्म, र संशयहरूको निवृत्ति तथा शान्तिको मार्ग।

श्लोकहरू (8):
अध्याय 10: वैराग्य र वासनात्याग8 श्लोक
वैराग्योपदेशः

काम, क्रोध र भोगहरूको निस्सारता बुझेर शान्ति प्राप्त गर्ने प्रेरणा।

श्लोकहरू (8):
अध्याय 11: प्रारब्ध र आत्मशान्ति8 श्लोक
प्रारब्धशान्तिः

सृष्टिको स्वभाव र प्रारब्धलाई बुझेर चिन्तामुक्त हुने कला।

श्लोकहरू (8):
अध्याय 12: आत्मानुभव र मौन स्थिति8 श्लोक
आत्मानुभवस्थितिः

कर्म, संकल्प र ध्यान समेत त्यागेर सहज मौनमा स्थिर हुने जनकको अनुभव।

श्लोकहरू (8):
अध्याय 13: परमानन्दको स्थिति7 श्लोक
परमानन्दप्राप्तिः

आत्मामा स्थित पुरुषका लागि कुनै नियम वा बन्धन बाँकी नरहने घोषणा।

श्लोकहरू (7):
अध्याय 14: सहज शान्ति4 श्लोक
शान्तिबोधः

प्रकृति र आत्माको भेद बुझेर पूर्ण शान्तिमा विश्राम।

श्लोकहरू (4):
अध्याय 15: तत्त्वज्ञानको उपदेश20 श्लोक
तत्त्वोपदेशः

अष्टावक्रद्वारा चैतन्य र आत्मतत्त्वको विस्तृत एवं स्पष्ट रहस्योद्घाटन।

श्लोकहरू (20):
अध्याय 16: विशेष आत्म-उपदेश11 श्लोक
विशेषोपदेशः

बाहिरी शास्त्र वा गुरु चर्चा भन्दा आन्तरिक मौन नै सर्वोपरि भएको उद्घोष।

श्लोकहरू (11):
अध्याय 17: आत्मज्ञानीको स्वभाव20 श्लोक
ज्ञानीस्वभावः

संसारमा रहेर पनि जलमा कमलको पात जस्तै निर्लिप्त ज्ञानीको जीवन।

श्लोकहरू (20):
अध्याय 18: शान्ति र जीवनमुक्ति (१०० श्लोक)100 श्लोक
शान्तिशतकम्

अष्टावक्र गीताको सबैभन्दा गहिरो अध्याय, जसमा जीवनमुक्तको अन्तिम रहस्य खोलिएको छ।

अध्याय 19: आत्म-विश्राम र तृप्ति8 श्लोक
आत्मविश्रामः

जनकद्वारा सबै द्वैत मेटिएर केवल आफ्नो विशुद्ध अस्तित्वको अनुभव।

श्लोकहरू (8):
अध्याय 20: पूर्ण विदेहमुक्ति14 श्लोक
विदेहमुक्तिः

न मोक्ष छ, न बन्धन, न साधक, न सिद्ध— केवल एकमात्र ब्रह्म सत्य हो।

श्लोकहरू (14):