अष्टावक्र गीता पृष्ठभूमि
ॐअध्याय 18

शान्ति र जीवनमुक्ति (१०० श्लोक)

शान्तिशतकम्
अघिल्लो
पछिल्लो

अष्टावक्र उवाच

सद्गुरु अष्टावक्र

श्लोक 93

आत्मविश्रान्तितृप्तेन निराशेन गतार्तिना। अन्तर्यदनुभूयेत तत्कथं कस्य कथ्यते॥ ९३॥

ātmaviśrāntitṛptena nirāśena gatārtinā | antaryadanubhūyeta tatkathaṃ kasya kathyate || 93 ||

नेपाली भावार्थ

आफ्नै आत्मस्वरूपको परम विश्राममा पूर्ण तृप्त भएको, सबै सांसारिक आशा-अपेक्षाहरूबाट सर्वथा मुक्त रहेको र सम्पूर्ण पीडा-सन्तापहरू सधैंका लागि मेटिएको ज्ञानी पुरुषले आफ्नो भित्री हृदयमा जुन अनिर्वचनीय परमानन्द अनुभव गर्दछ, त्यसलाई कसरी र कसको अगाडि वर्णन गर्न सकिन्छ र?

English Translation

By one who is contented in the repose of the Self, free from expectation and devoid of all suffering, whatever is experienced within—how can that ever be described, and to whom?

सार संक्षेप: आत्मानन्द वाणी र शब्दहरूको सीमाभन्दा पर छ। जसरी गूङ्गो मानिसले अमृतको स्वाद चाखेपछि त्यसलाई शब्दमा व्यक्त गर्न सक्दैन, त्यसैगरी ज्ञानीको भित्री विश्रान्ति र परमानन्द केवल स्वयं अनुभव गर्ने मौन सत्य हो।

१. 'तत्कथं कस्य कथ्यते' — मौनको अनिर्वचनीय वैभव

सद्गुरु अष्टावक्र यहाँ आत्मज्ञानको त्यो विन्दुमा पुग्नुहुन्छ जहाँ वाणी लर्खराउँछ र मौन बन्दछ:

  • कथम् (How?): संसारका वस्तुहरूको वर्णन गर्न सकिन्छ किनकि ती इन्द्रियका विषय हुन्। तर जुन आत्मा शब्दको मुहान हो, उसलाई शब्दले कसरी बाँध्ने?
  • कस्य (To whom?): कसलाई भन्ने? जसले सुनेको छैन ऊ बुझ्न सक्दैन, र जसले जानिसकेको छ उसलाई भनिरहनु आवश्यक छैन।
  • त्यसैले उपनिषद् भन्छ: "यतो वाचो निवर्तन्ते अप्राप्य मनसा सह"— जहाँ पुगेर मनसहित वाणीहरू पनि फर्किन्छन्।

२. आत्मानन्दका तीन दिव्य आधारहरू

श्लोकको पहिलो हरफमा ज्ञानीका तीन आन्तरिक अवस्था दर्शाइएको छ:

  1. आत्मविश्रान्तितृप्त: ऊ आफ्नो स्वरूपको अनन्त विश्राममा सन्तुष्ट छ। उसलाई बाहिरी मनोरञ्जनको कुनै खाँचो छैन।
  2. निराश: उसलाई भविष्य वा अरू मानिसबाट कुनै आशा छैन। आशा सकिनासाथ सबै निराशा र चोटहरू सधैंका लागि सकिन्छन्।
  3. गतार्ति: उसका शारीरिक, मानसिक र आध्यात्मिक सम्पूर्ण सन्तापहरू (आर्ति) बिलाइसकेका छन्।

३. साधकका लागि मनन

  • आध्यात्मिक अनुभवहरूलाई अरूको सामुन्ने प्रदर्शन गर्ने वा शब्दमा गफ लडाउने प्रयास नगर्नुहोस्।
  • सच्चा ज्ञानले मानिसलाई बकवादी होइन, मौन र अन्तर्मुखी बनाउँछ।
  • आफ्नो भित्री विश्रान्तिमा डुबुल्की मार्नुहोस् जहाँ शब्दहरू शान्त हुन्छन् र केवल परमानन्दको ज्योति चम्किन्छ।

मनन सूत्र:
"मेरो भित्री आनन्द शब्दहरूको सीमाभन्दा पर छ; म कुनै प्रवचन होइन, म त त्यो अनिर्वचनीय मौन महासागर हुँ।"

अघिल्लो
पछिल्लो

विषय-सूची (Contents)

📖 आवरण पृष्ठ📜 प्राक्कथन / भूमिका

अध्याय तथा श्लोकहरू:

अध्याय 1: आत्मसाक्षात्कारको उपदेश20 श्लोक
आत्मसाक्षात्कारोपदेशः

राजा जनकका तीन मौलिक प्रश्नहरू (ज्ञान, मुक्ति र वैराग्य) र अष्टावक्रद्वारा साक्षी भावको प्रत्यक्ष उद्घोष।

श्लोकहरू (20):
अध्याय 2: आत्म-विस्मय र आनन्दको उल्लास25 श्लोक
आत्मविस्मयोल्लासः

राजा जनकद्वारा आत्म-साक्षात्कार पश्चात् अद्वितीय चेतनाको अनुभव र विस्मयको प्रकटीकरण।

श्लोकहरू (25):
अध्याय 3: आत्मज्ञानीको परीक्षा14 श्लोक
आत्मज्ञानपरीक्षा

अष्टावक्रद्वारा यदि आत्मबोध भएको छ भने संसारी विषयप्रति आसक्ति किन भनी गरिएको कसी परीक्षण।

श्लोकहरू (14):
अध्याय 4: आत्मज्ञानीको महिमा6 श्लोक
ज्ञानानुकीर्तनम्

सत्यलाई जानेको व्यक्तिको अनुपम स्थिति र सांसारिक सुख-दुःखभन्दा परको स्थितिको प्रशंसा।

श्लोकहरू (6):
अध्याय 5: चित्त लीन हुने चार उपाय4 श्लोक
चित्तलयोपायः

आत्मा निर्लेप, शुद्ध र निराकार छ भन्ने बोधद्वारा चित्तलाई शान्त र लीन बनाउने उपदेश।

श्लोकहरू (4):
अध्याय 6: ज्ञानको वास्तविक स्वरूप4 श्लोक
ज्ञानस्वरूपम्

आकाश जस्तै सर्वव्यापी र अनन्त आत्माको पहिचान।

श्लोकहरू (4):
अध्याय 7: परम शान्तिको प्रत्यक्ष अनुभव5 श्लोक
शान्तानुभवः

जनकद्वारा आफू नै अनन्त महासागर भएको र संसार तरंग मात्र भएको स्वीकारोक्ति।

श्लोकहरू (5):
अध्याय 8: बन्धन र मोक्षको परिभाषा4 श्लोक
बन्धनमोक्षलक्षणम्

मनको चाहना र आसक्ति नै बन्धन हो, अनि ती सबैबाट मुक्ति नै परम मोक्ष हो।

श्लोकहरू (4):
अध्याय 9: निर्वेद र उदासीनता8 श्लोक
निर्वेदवर्णनम्

द्वन्द्व, कर्म, र संशयहरूको निवृत्ति तथा शान्तिको मार्ग।

श्लोकहरू (8):
अध्याय 10: वैराग्य र वासनात्याग8 श्लोक
वैराग्योपदेशः

काम, क्रोध र भोगहरूको निस्सारता बुझेर शान्ति प्राप्त गर्ने प्रेरणा।

श्लोकहरू (8):
अध्याय 11: प्रारब्ध र आत्मशान्ति8 श्लोक
प्रारब्धशान्तिः

सृष्टिको स्वभाव र प्रारब्धलाई बुझेर चिन्तामुक्त हुने कला।

श्लोकहरू (8):
अध्याय 12: आत्मानुभव र मौन स्थिति8 श्लोक
आत्मानुभवस्थितिः

कर्म, संकल्प र ध्यान समेत त्यागेर सहज मौनमा स्थिर हुने जनकको अनुभव।

श्लोकहरू (8):
अध्याय 13: परमानन्दको स्थिति7 श्लोक
परमानन्दप्राप्तिः

आत्मामा स्थित पुरुषका लागि कुनै नियम वा बन्धन बाँकी नरहने घोषणा।

श्लोकहरू (7):
अध्याय 14: सहज शान्ति4 श्लोक
शान्तिबोधः

प्रकृति र आत्माको भेद बुझेर पूर्ण शान्तिमा विश्राम।

श्लोकहरू (4):
अध्याय 15: तत्त्वज्ञानको उपदेश20 श्लोक
तत्त्वोपदेशः

अष्टावक्रद्वारा चैतन्य र आत्मतत्त्वको विस्तृत एवं स्पष्ट रहस्योद्घाटन।

श्लोकहरू (20):
अध्याय 16: विशेष आत्म-उपदेश11 श्लोक
विशेषोपदेशः

बाहिरी शास्त्र वा गुरु चर्चा भन्दा आन्तरिक मौन नै सर्वोपरि भएको उद्घोष।

श्लोकहरू (11):
अध्याय 17: आत्मज्ञानीको स्वभाव20 श्लोक
ज्ञानीस्वभावः

संसारमा रहेर पनि जलमा कमलको पात जस्तै निर्लिप्त ज्ञानीको जीवन।

श्लोकहरू (20):
अध्याय 18: शान्ति र जीवनमुक्ति (१०० श्लोक)100 श्लोक
शान्तिशतकम्

अष्टावक्र गीताको सबैभन्दा गहिरो अध्याय, जसमा जीवनमुक्तको अन्तिम रहस्य खोलिएको छ।

अध्याय 19: आत्म-विश्राम र तृप्ति8 श्लोक
आत्मविश्रामः

जनकद्वारा सबै द्वैत मेटिएर केवल आफ्नो विशुद्ध अस्तित्वको अनुभव।

श्लोकहरू (8):
अध्याय 20: पूर्ण विदेहमुक्ति14 श्लोक
विदेहमुक्तिः

न मोक्ष छ, न बन्धन, न साधक, न सिद्ध— केवल एकमात्र ब्रह्म सत्य हो।

श्लोकहरू (14):