अष्टावक्र गीता पृष्ठभूमि
ॐअध्याय 19

आत्म-विश्राम र तृप्ति

आत्मविश्रामः
पछिल्लो

जनक उवाच

महाराजा जनक

श्लोक 1

तत्त्वविज्ञानसन्दंशमादाय हृदयोदरात्। नानाविधपरामर्शशल्योद्धारः कृतो मया॥ १॥

tattvavijñānasandaṃśamādāya hṛdayodarāt | nānāvidhaparāmarśaśalyoddhāraḥ kṛto mayā || 1 ||

नेपाली भावार्थ

राजा जनक भन्नुहुन्छ: मैले सद्गुरुको कृपाबाट प्राप्त तत्त्वज्ञान रूपी चिम्टी (सँड़सी) को प्रयोग गरेर, आफ्नो हृदयको गहिराइभित्र बिझिरहेको अनेकौं शङ्का, तर्क, मत-मतान्तर र विभिन्न सिद्धान्त रूपी पीडादायी काँडोलाई सधैंका लागि उखेलेर बाहिर फालिदिएको छु।

English Translation

King Janaka said: Taking hold of the tweezers of Self-knowledge, I have completely extracted from the depths of my heart the painful thorn of diverse opinions, doubts, and endless intellectual theories.

सार संक्षेप: मनमा बिझिरहेको तर्क र संशयको काँडो कुनै बाहिरी हतियारले निस्कँदैन। जब सद्गुरुको तत्त्वज्ञान रूपी चिम्टीले त्यो काँडो उखेलिन्छ, तब हृदयको सारा छटपटी मेटिएर अगाध आत्म-शान्ति छाउँछ।

१. उन्नाइसौं अध्यायको प्रारम्भ: शिष्यको विजय-उद्घोष

अठारहौं अध्याय (शान्तिशतकम्) मा सद्गुरु अष्टावक्रले १०० श्लोकहरूमार्फत आत्मज्ञानको अन्तिम रहस्य खोलिदिनुभएको थियो।
अब उन्नाइसौं अध्यायमा शिष्य महाराजा जनक आफ्नो कृतज्ञता र अपरोक्षानुभूति पोख्नुहुन्छ।

  • यस अध्यायको नाम 'आत्मविश्रामः' (Resting in the Self) हो।
  • जनक यहाँ कुनै सिद्धान्त दोहोर्‍याउँदै हुनुहुन्न; ऊ आफ्नो हृदयको प्रत्यक्ष शल्यक्रिया (spiritual surgery) को वर्णन गर्दै हुनुहुन्छ।

२. 'तत्त्वविज्ञानसन्दंशम्' र 'परामर्शशल्यम्' — अद्भुत रूपक

राजा जनकले यहाँ एउटा गजबको चिकित्सा सम्बन्धी रूपक प्रयोग गर्नुभएको छ:

  • शल्यम् (The Thorn): हाम्रो हृदयमा के बिझिरहेको छ? काठ वा फलामको काँडो होइन; 'नानाविधपरामर्श' अर्थात् विभिन्न शास्त्रका परस्पर विरोधी मतहरू, 'यो गरूँ कि त्यो गरूँ' भन्ने संशय, र 'म को हुँ' भन्ने अज्ञानको काँडो। जबसम्म त्यो काँडो मुटुमा बिझिरहन्छ, मानिसलाई एक क्षण पनि चैन मिल्दैन।
  • सन्दंशम् (The Tweezers): त्यो गहिरो काँडो निकाल्न डाक्टरले चिम्टी प्रयोग गरे जस्तै, जनकले सद्गुरु अष्टावक्रको 'तत्त्वविज्ञान' (म शरीर होइन, नित्य साक्षी आत्मा हुँ भन्ने प्रत्यक्ष बोध) रूपी चिम्टी प्रयोग गर्नुभयो।
  • काँडो निक्लिनासाथ पीडा समाप्त भयो र हृदय पूर्ण स्वस्थ भयो।

३. साधकका लागि व्यावहारिक सन्देश

  • पुस्तकका हजारौं विचारहरू कण्ठ गरेर शान्ति मिल्दैन; विचार नै मुटुको काँडो बन्न सक्छ।
  • आफ्नो भित्री संशयलाई आत्मबोधको चिम्टीले उखेलेर फाल्नुहोस्।
  • जब शङ्काको काँडो निस्कन्छ, तब बाँकी रहने स्थिति नै सहज समाधि हो।

मनन सूत्र:
"मैले संशय र तर्कको काँडोलाई आत्मज्ञानको चिम्टीले उखेलिसकें; अब मेरो हृदयमा कुनै चोट छैन, म आफ्नै अखण्ड शान्तिमा विश्राम गरिरहेको छु।"

पछिल्लो

विषय-सूची (Contents)

📖 आवरण पृष्ठ📜 प्राक्कथन / भूमिका

अध्याय तथा श्लोकहरू:

अध्याय 1: आत्मसाक्षात्कारको उपदेश20 श्लोक
आत्मसाक्षात्कारोपदेशः

राजा जनकका तीन मौलिक प्रश्नहरू (ज्ञान, मुक्ति र वैराग्य) र अष्टावक्रद्वारा साक्षी भावको प्रत्यक्ष उद्घोष।

श्लोकहरू (20):
अध्याय 2: आत्म-विस्मय र आनन्दको उल्लास25 श्लोक
आत्मविस्मयोल्लासः

राजा जनकद्वारा आत्म-साक्षात्कार पश्चात् अद्वितीय चेतनाको अनुभव र विस्मयको प्रकटीकरण।

श्लोकहरू (25):
अध्याय 3: आत्मज्ञानीको परीक्षा14 श्लोक
आत्मज्ञानपरीक्षा

अष्टावक्रद्वारा यदि आत्मबोध भएको छ भने संसारी विषयप्रति आसक्ति किन भनी गरिएको कसी परीक्षण।

श्लोकहरू (14):
अध्याय 4: आत्मज्ञानीको महिमा6 श्लोक
ज्ञानानुकीर्तनम्

सत्यलाई जानेको व्यक्तिको अनुपम स्थिति र सांसारिक सुख-दुःखभन्दा परको स्थितिको प्रशंसा।

श्लोकहरू (6):
अध्याय 5: चित्त लीन हुने चार उपाय4 श्लोक
चित्तलयोपायः

आत्मा निर्लेप, शुद्ध र निराकार छ भन्ने बोधद्वारा चित्तलाई शान्त र लीन बनाउने उपदेश।

श्लोकहरू (4):
अध्याय 6: ज्ञानको वास्तविक स्वरूप4 श्लोक
ज्ञानस्वरूपम्

आकाश जस्तै सर्वव्यापी र अनन्त आत्माको पहिचान।

श्लोकहरू (4):
अध्याय 7: परम शान्तिको प्रत्यक्ष अनुभव5 श्लोक
शान्तानुभवः

जनकद्वारा आफू नै अनन्त महासागर भएको र संसार तरंग मात्र भएको स्वीकारोक्ति।

श्लोकहरू (5):
अध्याय 8: बन्धन र मोक्षको परिभाषा4 श्लोक
बन्धनमोक्षलक्षणम्

मनको चाहना र आसक्ति नै बन्धन हो, अनि ती सबैबाट मुक्ति नै परम मोक्ष हो।

श्लोकहरू (4):
अध्याय 9: निर्वेद र उदासीनता8 श्लोक
निर्वेदवर्णनम्

द्वन्द्व, कर्म, र संशयहरूको निवृत्ति तथा शान्तिको मार्ग।

श्लोकहरू (8):
अध्याय 10: वैराग्य र वासनात्याग8 श्लोक
वैराग्योपदेशः

काम, क्रोध र भोगहरूको निस्सारता बुझेर शान्ति प्राप्त गर्ने प्रेरणा।

श्लोकहरू (8):
अध्याय 11: प्रारब्ध र आत्मशान्ति8 श्लोक
प्रारब्धशान्तिः

सृष्टिको स्वभाव र प्रारब्धलाई बुझेर चिन्तामुक्त हुने कला।

श्लोकहरू (8):
अध्याय 12: आत्मानुभव र मौन स्थिति8 श्लोक
आत्मानुभवस्थितिः

कर्म, संकल्प र ध्यान समेत त्यागेर सहज मौनमा स्थिर हुने जनकको अनुभव।

श्लोकहरू (8):
अध्याय 13: परमानन्दको स्थिति7 श्लोक
परमानन्दप्राप्तिः

आत्मामा स्थित पुरुषका लागि कुनै नियम वा बन्धन बाँकी नरहने घोषणा।

श्लोकहरू (7):
अध्याय 14: सहज शान्ति4 श्लोक
शान्तिबोधः

प्रकृति र आत्माको भेद बुझेर पूर्ण शान्तिमा विश्राम।

श्लोकहरू (4):
अध्याय 15: तत्त्वज्ञानको उपदेश20 श्लोक
तत्त्वोपदेशः

अष्टावक्रद्वारा चैतन्य र आत्मतत्त्वको विस्तृत एवं स्पष्ट रहस्योद्घाटन।

श्लोकहरू (20):
अध्याय 16: विशेष आत्म-उपदेश11 श्लोक
विशेषोपदेशः

बाहिरी शास्त्र वा गुरु चर्चा भन्दा आन्तरिक मौन नै सर्वोपरि भएको उद्घोष।

श्लोकहरू (11):
अध्याय 17: आत्मज्ञानीको स्वभाव20 श्लोक
ज्ञानीस्वभावः

संसारमा रहेर पनि जलमा कमलको पात जस्तै निर्लिप्त ज्ञानीको जीवन।

श्लोकहरू (20):
अध्याय 18: शान्ति र जीवनमुक्ति (१०० श्लोक)100 श्लोक
शान्तिशतकम्

अष्टावक्र गीताको सबैभन्दा गहिरो अध्याय, जसमा जीवनमुक्तको अन्तिम रहस्य खोलिएको छ।

अध्याय 19: आत्म-विश्राम र तृप्ति8 श्लोक
आत्मविश्रामः

जनकद्वारा सबै द्वैत मेटिएर केवल आफ्नो विशुद्ध अस्तित्वको अनुभव।

श्लोकहरू (8):
अध्याय 20: पूर्ण विदेहमुक्ति14 श्लोक
विदेहमुक्तिः

न मोक्ष छ, न बन्धन, न साधक, न सिद्ध— केवल एकमात्र ब्रह्म सत्य हो।

श्लोकहरू (14):