१. उन्नाइसौं अध्यायको प्रारम्भ: शिष्यको विजय-उद्घोष

अठारहौं अध्याय (शान्तिशतकम्) मा सद्गुरु अष्टावक्रले १०० श्लोकहरूमार्फत आत्मज्ञानको अन्तिम रहस्य खोलिदिनुभएको थियो।
अब उन्नाइसौं अध्यायमा शिष्य महाराजा जनक आफ्नो कृतज्ञता र अपरोक्षानुभूति पोख्नुहुन्छ।

• यस अध्यायको नाम 'आत्मविश्रामः' (Resting in the Self) हो।
• जनक यहाँ कुनै सिद्धान्त दोहोर्‍याउँदै हुनुहुन्न; ऊ आफ्नो हृदयको प्रत्यक्ष शल्यक्रिया (spiritual surgery) को वर्णन गर्दै हुनुहुन्छ।

२. 'तत्त्वविज्ञानसन्दंशम्' र 'परामर्शशल्यम्' — अद्भुत रूपक

राजा जनकले यहाँ एउटा गजबको चिकित्सा सम्बन्धी रूपक प्रयोग गर्नुभएको छ:

• शल्यम् (The Thorn): हाम्रो हृदयमा के बिझिरहेको छ? काठ वा फलामको काँडो होइन; 'नानाविधपरामर्श' अर्थात् विभिन्न शास्त्रका परस्पर विरोधी मतहरू, 'यो गरूँ कि त्यो गरूँ' भन्ने संशय, र 'म को हुँ' भन्ने अज्ञानको काँडो। जबसम्म त्यो काँडो मुटुमा बिझिरहन्छ, मानिसलाई एक क्षण पनि चैन मिल्दैन।
• सन्दंशम् (The Tweezers): त्यो गहिरो काँडो निकाल्न डाक्टरले चिम्टी प्रयोग गरे जस्तै, जनकले सद्गुरु अष्टावक्रको 'तत्त्वविज्ञान' (म शरीर होइन, नित्य साक्षी आत्मा हुँ भन्ने प्रत्यक्ष बोध) रूपी चिम्टी प्रयोग गर्नुभयो।
• काँडो निक्लिनासाथ पीडा समाप्त भयो र हृदय पूर्ण स्वस्थ भयो।

३. साधकका लागि व्यावहारिक सन्देश

• पुस्तकका हजारौं विचारहरू कण्ठ गरेर शान्ति मिल्दैन; विचार नै मुटुको काँडो बन्न सक्छ।
• आफ्नो भित्री संशयलाई आत्मबोधको चिम्टीले उखेलेर फाल्नुहोस्।
• जब शङ्काको काँडो निस्कन्छ, तब बाँकी रहने स्थिति नै सहज समाधि हो।

मनन सूत्र:
"मैले संशय र तर्कको काँडोलाई आत्मज्ञानको चिम्टीले उखेलिसकें; अब मेरो हृदयमा कुनै चोट छैन, म आफ्नै अखण्ड शान्तिमा विश्राम गरिरहेको छु।"