अष्टावक्र गीता पृष्ठभूमि
ॐअध्याय 17

आत्मज्ञानीको स्वभाव

ज्ञानीस्वभावः
अघिल्लो
पछिल्लो

अष्टावक्र उवाच

सद्गुरु अष्टावक्र

श्लोक 3

न जातु विषयाः केऽपि स्वारामं हर्षयन्त्यमी। सल्लकीपल्लवप्रीतमिवेभं निम्बपल्लवाः॥ ३ ॥

na jātu viṣayāḥ ke'pi svārāmaṁ harṣayantyamī | sallakī-pallava-prītam ivebhaṁ nimba-pallavāḥ || 3 ||

नेपाली भावार्थ

जसरी मीठो र सुगन्धित सल्लकीका पातहरू खान बानी परेको हात्तीलाई नीमका तीता पातहरूले कहिल्यै लोभ्याउन वा आनन्दित गर्न सक्दैनन्, त्यसैगरी आफ्नै दिव्य आत्मस्वरूपमा परमानन्द लिइरहेको 'स्वाराम' पुरुषलाई संसारका यी तुच्छ विषय-भोगहरूले कहिल्यै आकर्षित वा हर्षित गर्न सक्दैनन्।

English Translation

Just as the bitter leaves of the Neem tree can never gladden an elephant that delights in the sweet leaves of the Sallaki tree, so too the petty objects of the senses can never entice or please the sage who rejoices in the supreme bliss of his own Self.

सार संक्षेप: जबसम्म अमृतको स्वाद चाखिएको हुँदैन, तबसम्म मानिस फोहर पानी पिएरै रमाउँछ। तर जसले आत्माको परमानन्दको स्वाद चाखिसक्यो, उसका लागि संसारका सबै विषय-भोगहरू नीमका तीता पात जस्तै फिका र व्यर्थ बन्दछन्।

१. 'स्वाराम' — आत्मामा रमाउने पुरुष

उपनिषद् र गीतामा आत्मज्ञानीका लागि एउटा सुन्दर शब्द प्रयोग गरिन्छ: 'स्वारामः' (आत्मरतिः)।

  • संसारी मानिस 'विषयाराम' हो; उसलाई बाहिरको वस्तु, खाना, प्रशंसा वा मनोरञ्जन चाहिन्छ रमाउनका लागि।
  • तर ज्ञानी 'स्वाराम' हो; ऊ केवल आफ्नो अस्तित्वको मौन उपस्थितिमा नै असीम आनन्दले भरिएको हुन्छ।

अष्टावक्र यहाँ सोध्नुहुन्छ: के यस्तो स्वाराम पुरुषलाई संसारका विषयहरूले आकर्षित गर्न सक्छन्? कदापि सक्दैनन्!

२. हात्ती, सल्लकी र नीमको पातको दृष्टान्त

ऋषि अष्टावक्रले यहाँ प्रकृतिको एउटा जीवन्त दृष्टान्त दिनुभएको छ:

  • जङ्गलको हात्तीलाई 'सल्लकी' (एक प्रकारको अत्यन्त मीठो, रसिलो र सुगन्धित रूख) का कलिला पातहरू खान खुब मन पर्छ।
  • यदि त्यो हात्तीको अगाडि कसैले नीमको तीतो पात राखिदियो भने के हात्ती खुसी हुन्छ? हात्तीले त्यसलाई फर्केर पनि हेर्दैन!

त्यस्तै:

  • आत्मज्ञानको आनन्द सल्लकी वृक्षको अमृतमय रस जस्तै हो।
  • सांसारिक विषय-भोगहरू (रूप, रस, गन्ध, शब्द, स्पर्श) नीमका तीता पात जस्तै हुन्, जसको पछाडि केवल दुःख र तृष्णाको तीतोपन मात्र हुन्छ।

जसले आत्माको अमृत पिइसकेको छ, उसलाई संसारका तुच्छ भोगहरूले लोभ्याउने कुनै सम्भावना नै रहँदैन।

३. जबर्जस्ती त्याग होइन, सहज उपेक्षा

ज्ञानीले संसारलाई जबर्जस्ती दाँत किटेर त्याग्नु पर्दैन।
जसरी ठूलो धन हात परेपछि मानिसले खोटा सिक्काहरूलाई आफैं बिर्सिदिन्छ, त्यस्तै आत्म-आनन्द पाएपछि बाहिरी विषयहरूको आकर्षण आफैं खसेर जान्छ।

मनन सूत्र:
"अमृत पाएपछि कसले विष पिउँछ? जब आत्माको रस खुल्छ, तब संसारका सबै आकर्षणहरू आफैं फिका हुन्छन्।"

अघिल्लो
पछिल्लो

विषय-सूची (Contents)

📖 आवरण पृष्ठ📜 प्राक्कथन / भूमिका

अध्याय तथा श्लोकहरू:

अध्याय 1: आत्मसाक्षात्कारको उपदेश20 श्लोक
आत्मसाक्षात्कारोपदेशः

राजा जनकका तीन मौलिक प्रश्नहरू (ज्ञान, मुक्ति र वैराग्य) र अष्टावक्रद्वारा साक्षी भावको प्रत्यक्ष उद्घोष।

श्लोकहरू (20):
अध्याय 2: आत्म-विस्मय र आनन्दको उल्लास25 श्लोक
आत्मविस्मयोल्लासः

राजा जनकद्वारा आत्म-साक्षात्कार पश्चात् अद्वितीय चेतनाको अनुभव र विस्मयको प्रकटीकरण।

श्लोकहरू (25):
अध्याय 3: आत्मज्ञानीको परीक्षा14 श्लोक
आत्मज्ञानपरीक्षा

अष्टावक्रद्वारा यदि आत्मबोध भएको छ भने संसारी विषयप्रति आसक्ति किन भनी गरिएको कसी परीक्षण।

श्लोकहरू (14):
अध्याय 4: आत्मज्ञानीको महिमा6 श्लोक
ज्ञानानुकीर्तनम्

सत्यलाई जानेको व्यक्तिको अनुपम स्थिति र सांसारिक सुख-दुःखभन्दा परको स्थितिको प्रशंसा।

श्लोकहरू (6):
अध्याय 5: चित्त लीन हुने चार उपाय4 श्लोक
चित्तलयोपायः

आत्मा निर्लेप, शुद्ध र निराकार छ भन्ने बोधद्वारा चित्तलाई शान्त र लीन बनाउने उपदेश।

श्लोकहरू (4):
अध्याय 6: ज्ञानको वास्तविक स्वरूप4 श्लोक
ज्ञानस्वरूपम्

आकाश जस्तै सर्वव्यापी र अनन्त आत्माको पहिचान।

श्लोकहरू (4):
अध्याय 7: परम शान्तिको प्रत्यक्ष अनुभव5 श्लोक
शान्तानुभवः

जनकद्वारा आफू नै अनन्त महासागर भएको र संसार तरंग मात्र भएको स्वीकारोक्ति।

श्लोकहरू (5):
अध्याय 8: बन्धन र मोक्षको परिभाषा4 श्लोक
बन्धनमोक्षलक्षणम्

मनको चाहना र आसक्ति नै बन्धन हो, अनि ती सबैबाट मुक्ति नै परम मोक्ष हो।

श्लोकहरू (4):
अध्याय 9: निर्वेद र उदासीनता8 श्लोक
निर्वेदवर्णनम्

द्वन्द्व, कर्म, र संशयहरूको निवृत्ति तथा शान्तिको मार्ग।

श्लोकहरू (8):
अध्याय 10: वैराग्य र वासनात्याग8 श्लोक
वैराग्योपदेशः

काम, क्रोध र भोगहरूको निस्सारता बुझेर शान्ति प्राप्त गर्ने प्रेरणा।

श्लोकहरू (8):
अध्याय 11: प्रारब्ध र आत्मशान्ति8 श्लोक
प्रारब्धशान्तिः

सृष्टिको स्वभाव र प्रारब्धलाई बुझेर चिन्तामुक्त हुने कला।

श्लोकहरू (8):
अध्याय 12: आत्मानुभव र मौन स्थिति8 श्लोक
आत्मानुभवस्थितिः

कर्म, संकल्प र ध्यान समेत त्यागेर सहज मौनमा स्थिर हुने जनकको अनुभव।

श्लोकहरू (8):
अध्याय 13: परमानन्दको स्थिति7 श्लोक
परमानन्दप्राप्तिः

आत्मामा स्थित पुरुषका लागि कुनै नियम वा बन्धन बाँकी नरहने घोषणा।

श्लोकहरू (7):
अध्याय 14: सहज शान्ति4 श्लोक
शान्तिबोधः

प्रकृति र आत्माको भेद बुझेर पूर्ण शान्तिमा विश्राम।

श्लोकहरू (4):
अध्याय 15: तत्त्वज्ञानको उपदेश20 श्लोक
तत्त्वोपदेशः

अष्टावक्रद्वारा चैतन्य र आत्मतत्त्वको विस्तृत एवं स्पष्ट रहस्योद्घाटन।

श्लोकहरू (20):
अध्याय 16: विशेष आत्म-उपदेश11 श्लोक
विशेषोपदेशः

बाहिरी शास्त्र वा गुरु चर्चा भन्दा आन्तरिक मौन नै सर्वोपरि भएको उद्घोष।

श्लोकहरू (11):
अध्याय 17: आत्मज्ञानीको स्वभाव20 श्लोक
ज्ञानीस्वभावः

संसारमा रहेर पनि जलमा कमलको पात जस्तै निर्लिप्त ज्ञानीको जीवन।

श्लोकहरू (20):
अध्याय 18: शान्ति र जीवनमुक्ति (१०० श्लोक)100 श्लोक
शान्तिशतकम्

अष्टावक्र गीताको सबैभन्दा गहिरो अध्याय, जसमा जीवनमुक्तको अन्तिम रहस्य खोलिएको छ।

अध्याय 19: आत्म-विश्राम र तृप्ति8 श्लोक
आत्मविश्रामः

जनकद्वारा सबै द्वैत मेटिएर केवल आफ्नो विशुद्ध अस्तित्वको अनुभव।

श्लोकहरू (8):
अध्याय 20: पूर्ण विदेहमुक्ति14 श्लोक
विदेहमुक्तिः

न मोक्ष छ, न बन्धन, न साधक, न सिद्ध— केवल एकमात्र ब्रह्म सत्य हो।

श्लोकहरू (14):