१. 'या मतिः सा गतिर्भवेत्' - सोच नै अवस्था हो

हाम्रो पूर्वीय दर्शनको यो अत्यन्त लोकप्रिय र शाश्वत भनाइ हो: "जस्तो मति, त्यस्तै गति।"

• आधुनिक मनोविज्ञानले पनि आज यही कुरालाई 'Law of Belief' वा 'Self-fulfilling Prophecy' भन्छ।
• तिमीले आफूलाई जे मान्छौ, तिम्रो सम्पूर्ण जीवन त्यस्तै बन्न पुग्छ।
• यदि कुनै सिंहको छाउराले भेडाको बथानमा हुर्किएर आफूलाई "म कमजोर भेडा हुँ" भनेर सोच्यो भने, ऊ घाँस खान्छ र ब्वाँसो देख्दा भाग्छ। जबसम्म उसले आफूलाई सिंह मान्दैन, ऊ भेडा जस्तै डराउँछ। तर जब उसले पानीमा आफ्नो अनुहार हेरेर "म त सिंह पो रहेछु!" भनी जान्दछ, तत्क्षण उसको भेडा-भाव हराउँछ र ऊ गर्जन थाल्छ।

२. मुक्ताभिमानी र बद्धाभिमानीको भेद

अष्टावक्र दुई प्रकारका मानिसहरूको चर्चा गर्नुहुन्छ:

1. बद्धाभिमानी: जो दिनरात भन्छ— "म त पापी हुँ, म संसारी हुँ, म अशक्त छु, म जन्म-मरणको चक्रमा फसेको छु, मलाई कहिले मुक्ति मिल्ला?"
   यस्तो मानिसले जतिसुकै पूजापाठ वा जप गरे पनि उसको भित्री मान्यता नै 'बन्धन' को भएको हुनाले ऊ सधैँ बाँधिएकै रहन्छ।
2. मुक्ताभिमानी: जो गुरुको वचनमा विश्वास गरेर भन्छ— "मेरो आत्मा नित्य, शुद्ध र सधैँ मुक्त छ। म कहिल्यै बाँधिएकै छैन!"
   यस्तो दृढ निश्चयी साधक क्षणभरमै मुक्तिको आनन्दमा प्रवेश गर्छ।

३. के यो केवल कल्पना वा अहंकार हो?

धेरैलाई शङ्का लाग्न सक्छ: "आफूलाई मुक्त मान्दैमा मानिस कसरी मुक्त हुन्छ?"
अष्टावक्रको उत्तर छ:

• तिम्रो बन्धन नै एउटा काल्पनिक भ्रम थियो!
• यदि तिमी फलामे साङ्लोले बाँधिएका हुन्थ्यौ भने केवल 'म मुक्त छु' सोचेर छुट्न सकिँदैनथ्यो, हतियारले काट्नुपर्थ्यो।
• तर तिम्रो बन्धन कुनै फलामको होइन, केवल मनको अज्ञान हो।
• अज्ञानलाई केवल 'सही ज्ञान' ले मात्र हटाउन सकिन्छ। जब तिमीले आफूलाई अज्ञानबाट मुक्त जान्दछौ, बन्धनको अस्तित्व नै समाप्त हुन्छ।

मनन योग्य विचार:
"तिमीले आफूलाई जे नाम दियौ, तिमी त्यही भयौ। अब आफूलाई कमजोर, पापी वा दुःखी भन्न छोडिदेऊ; तिमी परमात्माको अमर ज्योति हौ, यो सत्यलाई आजैबाट स्वीकार गर।"