अष्टावक्र गीता पृष्ठभूमि
ॐअध्याय 1

आत्मसाक्षात्कारको उपदेश

आत्मसाक्षात्कारोपदेशः
अघिल्लो
पछिल्लो

अष्टावक्र उवाच

ब्रह्मज्ञानी सद्गुरु

श्लोक 11

मुक्ताभिमानी मुक्तो हि बद्धो बद्धाभिमान्यपि। किवदन्तीह सत्येयं या मतिः सा गतिर्भवेत्॥ ११ ॥

muktābhimānī mukto hi baddho baddhābhimāny api | kivadantīha satyeyaṁ yā matiḥ sā gatir bhavet || 11 ||

नेपाली भावार्थ

जसले आफूलाई मुक्त मान्दछ, ऊ निश्चय नै मुक्त हुन्छ; र जसले आफूलाई बाँधिएको ठान्दछ, ऊ बाँधिएकै रहन्छ। यो लोक-उक्ति यहाँ पूर्णतः सत्य छ कि— 'जस्तो मानिसको मति (सोच) हुन्छ, उस्तै नै उसको गति (अवस्था) हुन्छ।'

English Translation

One who considers oneself free is truly free, and one who considers oneself bound remains bound. The proverb is indeed true: 'As one thinks, so one becomes.'

सार संक्षेप: बन्धन वा मुक्ति बाहिरी परिस्थितिले होइन, तिम्रो आफ्नै गहिरो सोच र मान्यताले निर्धारण गर्छ; आफूलाई पापी र दुःखी ठान्न छोड, तिमी अहिल्यै मुक्त छौ।

१. 'या मतिः सा गतिर्भवेत्' - सोच नै अवस्था हो

हाम्रो पूर्वीय दर्शनको यो अत्यन्त लोकप्रिय र शाश्वत भनाइ हो: "जस्तो मति, त्यस्तै गति।"

  • आधुनिक मनोविज्ञानले पनि आज यही कुरालाई 'Law of Belief' वा 'Self-fulfilling Prophecy' भन्छ।
  • तिमीले आफूलाई जे मान्छौ, तिम्रो सम्पूर्ण जीवन त्यस्तै बन्न पुग्छ।
  • यदि कुनै सिंहको छाउराले भेडाको बथानमा हुर्किएर आफूलाई "म कमजोर भेडा हुँ" भनेर सोच्यो भने, ऊ घाँस खान्छ र ब्वाँसो देख्दा भाग्छ। जबसम्म उसले आफूलाई सिंह मान्दैन, ऊ भेडा जस्तै डराउँछ। तर जब उसले पानीमा आफ्नो अनुहार हेरेर "म त सिंह पो रहेछु!" भनी जान्दछ, तत्क्षण उसको भेडा-भाव हराउँछ र ऊ गर्जन थाल्छ।

२. मुक्ताभिमानी र बद्धाभिमानीको भेद

अष्टावक्र दुई प्रकारका मानिसहरूको चर्चा गर्नुहुन्छ:

  1. बद्धाभिमानी: जो दिनरात भन्छ— "म त पापी हुँ, म संसारी हुँ, म अशक्त छु, म जन्म-मरणको चक्रमा फसेको छु, मलाई कहिले मुक्ति मिल्ला?"
    यस्तो मानिसले जतिसुकै पूजापाठ वा जप गरे पनि उसको भित्री मान्यता नै 'बन्धन' को भएको हुनाले ऊ सधैँ बाँधिएकै रहन्छ।
  2. मुक्ताभिमानी: जो गुरुको वचनमा विश्वास गरेर भन्छ— "मेरो आत्मा नित्य, शुद्ध र सधैँ मुक्त छ। म कहिल्यै बाँधिएकै छैन!"
    यस्तो दृढ निश्चयी साधक क्षणभरमै मुक्तिको आनन्दमा प्रवेश गर्छ।

३. के यो केवल कल्पना वा अहंकार हो?

धेरैलाई शङ्का लाग्न सक्छ: "आफूलाई मुक्त मान्दैमा मानिस कसरी मुक्त हुन्छ?"
अष्टावक्रको उत्तर छ:

  • तिम्रो बन्धन नै एउटा काल्पनिक भ्रम थियो!
  • यदि तिमी फलामे साङ्लोले बाँधिएका हुन्थ्यौ भने केवल 'म मुक्त छु' सोचेर छुट्न सकिँदैनथ्यो, हतियारले काट्नुपर्थ्यो।
  • तर तिम्रो बन्धन कुनै फलामको होइन, केवल मनको अज्ञान हो।
  • अज्ञानलाई केवल 'सही ज्ञान' ले मात्र हटाउन सकिन्छ। जब तिमीले आफूलाई अज्ञानबाट मुक्त जान्दछौ, बन्धनको अस्तित्व नै समाप्त हुन्छ।

मनन योग्य विचार:
"तिमीले आफूलाई जे नाम दियौ, तिमी त्यही भयौ। अब आफूलाई कमजोर, पापी वा दुःखी भन्न छोडिदेऊ; तिमी परमात्माको अमर ज्योति हौ, यो सत्यलाई आजैबाट स्वीकार गर।"

अघिल्लो
पछिल्लो

विषय-सूची (Contents)

📖 आवरण पृष्ठ📜 प्राक्कथन / भूमिका

अध्याय तथा श्लोकहरू:

अध्याय 1: आत्मसाक्षात्कारको उपदेश20 श्लोक
आत्मसाक्षात्कारोपदेशः

राजा जनकका तीन मौलिक प्रश्नहरू (ज्ञान, मुक्ति र वैराग्य) र अष्टावक्रद्वारा साक्षी भावको प्रत्यक्ष उद्घोष।

श्लोकहरू (20):
अध्याय 2: आत्म-विस्मय र आनन्दको उल्लास25 श्लोक
आत्मविस्मयोल्लासः

राजा जनकद्वारा आत्म-साक्षात्कार पश्चात् अद्वितीय चेतनाको अनुभव र विस्मयको प्रकटीकरण।

श्लोकहरू (25):
अध्याय 3: आत्मज्ञानीको परीक्षा14 श्लोक
आत्मज्ञानपरीक्षा

अष्टावक्रद्वारा यदि आत्मबोध भएको छ भने संसारी विषयप्रति आसक्ति किन भनी गरिएको कसी परीक्षण।

श्लोकहरू (14):
अध्याय 4: आत्मज्ञानीको महिमा6 श्लोक
ज्ञानानुकीर्तनम्

सत्यलाई जानेको व्यक्तिको अनुपम स्थिति र सांसारिक सुख-दुःखभन्दा परको स्थितिको प्रशंसा।

श्लोकहरू (6):
अध्याय 5: चित्त लीन हुने चार उपाय4 श्लोक
चित्तलयोपायः

आत्मा निर्लेप, शुद्ध र निराकार छ भन्ने बोधद्वारा चित्तलाई शान्त र लीन बनाउने उपदेश।

श्लोकहरू (4):
अध्याय 6: ज्ञानको वास्तविक स्वरूप4 श्लोक
ज्ञानस्वरूपम्

आकाश जस्तै सर्वव्यापी र अनन्त आत्माको पहिचान।

श्लोकहरू (4):
अध्याय 7: परम शान्तिको प्रत्यक्ष अनुभव5 श्लोक
शान्तानुभवः

जनकद्वारा आफू नै अनन्त महासागर भएको र संसार तरंग मात्र भएको स्वीकारोक्ति।

श्लोकहरू (5):
अध्याय 8: बन्धन र मोक्षको परिभाषा4 श्लोक
बन्धनमोक्षलक्षणम्

मनको चाहना र आसक्ति नै बन्धन हो, अनि ती सबैबाट मुक्ति नै परम मोक्ष हो।

श्लोकहरू (4):
अध्याय 9: निर्वेद र उदासीनता8 श्लोक
निर्वेदवर्णनम्

द्वन्द्व, कर्म, र संशयहरूको निवृत्ति तथा शान्तिको मार्ग।

श्लोकहरू (8):
अध्याय 10: वैराग्य र वासनात्याग8 श्लोक
वैराग्योपदेशः

काम, क्रोध र भोगहरूको निस्सारता बुझेर शान्ति प्राप्त गर्ने प्रेरणा।

श्लोकहरू (8):
अध्याय 11: प्रारब्ध र आत्मशान्ति8 श्लोक
प्रारब्धशान्तिः

सृष्टिको स्वभाव र प्रारब्धलाई बुझेर चिन्तामुक्त हुने कला।

श्लोकहरू (8):
अध्याय 12: आत्मानुभव र मौन स्थिति8 श्लोक
आत्मानुभवस्थितिः

कर्म, संकल्प र ध्यान समेत त्यागेर सहज मौनमा स्थिर हुने जनकको अनुभव।

श्लोकहरू (8):
अध्याय 13: परमानन्दको स्थिति7 श्लोक
परमानन्दप्राप्तिः

आत्मामा स्थित पुरुषका लागि कुनै नियम वा बन्धन बाँकी नरहने घोषणा।

श्लोकहरू (7):
अध्याय 14: सहज शान्ति4 श्लोक
शान्तिबोधः

प्रकृति र आत्माको भेद बुझेर पूर्ण शान्तिमा विश्राम।

श्लोकहरू (4):
अध्याय 15: तत्त्वज्ञानको उपदेश20 श्लोक
तत्त्वोपदेशः

अष्टावक्रद्वारा चैतन्य र आत्मतत्त्वको विस्तृत एवं स्पष्ट रहस्योद्घाटन।

श्लोकहरू (20):
अध्याय 16: विशेष आत्म-उपदेश11 श्लोक
विशेषोपदेशः

बाहिरी शास्त्र वा गुरु चर्चा भन्दा आन्तरिक मौन नै सर्वोपरि भएको उद्घोष।

श्लोकहरू (11):
अध्याय 17: आत्मज्ञानीको स्वभाव20 श्लोक
ज्ञानीस्वभावः

संसारमा रहेर पनि जलमा कमलको पात जस्तै निर्लिप्त ज्ञानीको जीवन।

श्लोकहरू (20):
अध्याय 18: शान्ति र जीवनमुक्ति (१०० श्लोक)100 श्लोक
शान्तिशतकम्

अष्टावक्र गीताको सबैभन्दा गहिरो अध्याय, जसमा जीवनमुक्तको अन्तिम रहस्य खोलिएको छ।

अध्याय 19: आत्म-विश्राम र तृप्ति8 श्लोक
आत्मविश्रामः

जनकद्वारा सबै द्वैत मेटिएर केवल आफ्नो विशुद्ध अस्तित्वको अनुभव।

श्लोकहरू (8):
अध्याय 20: पूर्ण विदेहमुक्ति14 श्लोक
विदेहमुक्तिः

न मोक्ष छ, न बन्धन, न साधक, न सिद्ध— केवल एकमात्र ब्रह्म सत्य हो।

श्लोकहरू (14):