अष्टावक्र गीता पृष्ठभूमि
ॐअध्याय 17

आत्मज्ञानीको स्वभाव

ज्ञानीस्वभावः
अघिल्लो
पछिल्लो

अष्टावक्र उवाच

सद्गुरु अष्टावक्र

श्लोक 6

धर्मार्थकाममोक्षेषु जीविते मरणे तथा। कस्याप्युदारचित्तस्य हेयोपादेयता न हि॥ ६ ॥

dharmārtha-kāma-mokṣeṣu jīvite maraṇe tathā | kasyāpy udāracittasya heyopādeyatā na hi || 6 ||

नेपाली भावार्थ

धर्म, अर्थ, काम र मोक्ष—यी चारै पुरुषार्थहरूमा तथा जीवन र मृत्युमा समेत कुनै विरलै उदार चित्त भएको महापुरुषको मनमा 'यो त्याग्नुपर्ने हो' वा 'यो ग्रहण गर्नुपर्ने हो' (हेयोपादेयता) भन्ने कुनै भेद वा आग्रह बाँकी रहँदैन।

English Translation

In duty, wealth, desire, and liberation, as well as in life and in death, for a rare noble-minded soul there exists no sense of rejection or acceptance whatsoever.

सार संक्षेप: सामान्य मानिस जीवनलाई च्याप्छ र मृत्युसँग डराउँछ; धर्मलाई समात्न खोज्छ र अधर्मसँग भाग्छ। तर उदारचित्त ज्ञानीका लागि जीवन र मृत्यु दुवै आत्माका स-साना खेल हुन्—न उसलाई बाँच्ने लोभ छ, न त मर्ने डर नै।

१. 'उदारचित्त': सङ्कीर्णताबाट अनन्तको यात्रा

संसारी मानिसको चित्त अत्यन्त सङ्कीर्ण (Narrow) हुन्छ:

  • ऊ जीवनलाई समात्न चाहन्छ, तर मृत्युबाट काँप्छ।
  • ऊ पुण्यलाई संग्रह गर्न चाहन्छ, तर पापबाट डराउँछ।
  • ऊ अनुकूलतालाई समात्छ र प्रतिकूलतालाई घृणा गर्छ।

तर अष्टावक्र भन्नुहुन्छ: जो 'उदारचित्त' (Broad-minded/Vast-hearted) छ, उसको हृदय आकाश जस्तै विशाल भइसकेको हुन्छ। आकाशमा कालो बादल आए पनि स्वागत छ, सेतो बादल आए पनि स्वागत छ, र कुनै बादल नभए पनि आकाश खाली नै रहन्छ।

२. जीवन र मृत्युमा समता: 'जीविते मरणे तथा'

उपनिषद्का ऋषिहरू भन्छन् कि जसले मृत्युलाई जित्यो, उसैले जीवनको रहस्य बुझ्यो।
ज्ञानी पुरुषले मृत्युलाई कसरी हेर्छ?

  • जसरी एउटा मानिसले पुरानो मैलो लुगा फुकालेर नयाँ लुगा फेर्छ (भगवद्गीता २.२२), ज्ञानीका लागि मृत्यु त्योभन्दा बढी केही होइन।
  • शरीर जन्मन्छ, शरीर मर्छ; तर जो शरीरभित्रको नित्य साक्षी आत्मा हो, त्यो कहिल्यै जन्मेको छैन र कहिल्यै मर्दैन।
    त्यसैले ज्ञानीलाई न त बाँच्ने कुनै लोभ छ, न त मर्नु पर्दा कुनै शोक।

३. हेय र उपादेयको अन्त्य

  • जबसम्म मानिसले कुनै कुरालाई 'हेय' (नराम्रो/त्याज्य) ठान्छ, उसभित्र घृणा बाँकी रहन्छ।
  • जबसम्म कुनै कुरालाई 'उपादेय' (राम्रो/ग्राह्य) ठान्छ, उसभित्र लोभ बाँकी रहन्छ।
    ज्ञानीले यी दुवै पक्षलाई छोडिदिन्छ। ऊ नदीको किनार जस्तै स्थिर छ, जसको अगाडिबाट राम्रो फूल बगेर गए पनि हेर्छ, फोहोर बगेर गए पनि हेर्छ—ऊ कसैलाई समात्न जाँदैन।

मनन सूत्र:
"न जीवनको लोभ छ, न मृत्युको डर; न केही लिनु छ, न केही त्याग्नु छ—यही पूर्ण उदारता नै परमात्माको स्वरूप हो।"

अघिल्लो
पछिल्लो

विषय-सूची (Contents)

📖 आवरण पृष्ठ📜 प्राक्कथन / भूमिका

अध्याय तथा श्लोकहरू:

अध्याय 1: आत्मसाक्षात्कारको उपदेश20 श्लोक
आत्मसाक्षात्कारोपदेशः

राजा जनकका तीन मौलिक प्रश्नहरू (ज्ञान, मुक्ति र वैराग्य) र अष्टावक्रद्वारा साक्षी भावको प्रत्यक्ष उद्घोष।

श्लोकहरू (20):
अध्याय 2: आत्म-विस्मय र आनन्दको उल्लास25 श्लोक
आत्मविस्मयोल्लासः

राजा जनकद्वारा आत्म-साक्षात्कार पश्चात् अद्वितीय चेतनाको अनुभव र विस्मयको प्रकटीकरण।

श्लोकहरू (25):
अध्याय 3: आत्मज्ञानीको परीक्षा14 श्लोक
आत्मज्ञानपरीक्षा

अष्टावक्रद्वारा यदि आत्मबोध भएको छ भने संसारी विषयप्रति आसक्ति किन भनी गरिएको कसी परीक्षण।

श्लोकहरू (14):
अध्याय 4: आत्मज्ञानीको महिमा6 श्लोक
ज्ञानानुकीर्तनम्

सत्यलाई जानेको व्यक्तिको अनुपम स्थिति र सांसारिक सुख-दुःखभन्दा परको स्थितिको प्रशंसा।

श्लोकहरू (6):
अध्याय 5: चित्त लीन हुने चार उपाय4 श्लोक
चित्तलयोपायः

आत्मा निर्लेप, शुद्ध र निराकार छ भन्ने बोधद्वारा चित्तलाई शान्त र लीन बनाउने उपदेश।

श्लोकहरू (4):
अध्याय 6: ज्ञानको वास्तविक स्वरूप4 श्लोक
ज्ञानस्वरूपम्

आकाश जस्तै सर्वव्यापी र अनन्त आत्माको पहिचान।

श्लोकहरू (4):
अध्याय 7: परम शान्तिको प्रत्यक्ष अनुभव5 श्लोक
शान्तानुभवः

जनकद्वारा आफू नै अनन्त महासागर भएको र संसार तरंग मात्र भएको स्वीकारोक्ति।

श्लोकहरू (5):
अध्याय 8: बन्धन र मोक्षको परिभाषा4 श्लोक
बन्धनमोक्षलक्षणम्

मनको चाहना र आसक्ति नै बन्धन हो, अनि ती सबैबाट मुक्ति नै परम मोक्ष हो।

श्लोकहरू (4):
अध्याय 9: निर्वेद र उदासीनता8 श्लोक
निर्वेदवर्णनम्

द्वन्द्व, कर्म, र संशयहरूको निवृत्ति तथा शान्तिको मार्ग।

श्लोकहरू (8):
अध्याय 10: वैराग्य र वासनात्याग8 श्लोक
वैराग्योपदेशः

काम, क्रोध र भोगहरूको निस्सारता बुझेर शान्ति प्राप्त गर्ने प्रेरणा।

श्लोकहरू (8):
अध्याय 11: प्रारब्ध र आत्मशान्ति8 श्लोक
प्रारब्धशान्तिः

सृष्टिको स्वभाव र प्रारब्धलाई बुझेर चिन्तामुक्त हुने कला।

श्लोकहरू (8):
अध्याय 12: आत्मानुभव र मौन स्थिति8 श्लोक
आत्मानुभवस्थितिः

कर्म, संकल्प र ध्यान समेत त्यागेर सहज मौनमा स्थिर हुने जनकको अनुभव।

श्लोकहरू (8):
अध्याय 13: परमानन्दको स्थिति7 श्लोक
परमानन्दप्राप्तिः

आत्मामा स्थित पुरुषका लागि कुनै नियम वा बन्धन बाँकी नरहने घोषणा।

श्लोकहरू (7):
अध्याय 14: सहज शान्ति4 श्लोक
शान्तिबोधः

प्रकृति र आत्माको भेद बुझेर पूर्ण शान्तिमा विश्राम।

श्लोकहरू (4):
अध्याय 15: तत्त्वज्ञानको उपदेश20 श्लोक
तत्त्वोपदेशः

अष्टावक्रद्वारा चैतन्य र आत्मतत्त्वको विस्तृत एवं स्पष्ट रहस्योद्घाटन।

श्लोकहरू (20):
अध्याय 16: विशेष आत्म-उपदेश11 श्लोक
विशेषोपदेशः

बाहिरी शास्त्र वा गुरु चर्चा भन्दा आन्तरिक मौन नै सर्वोपरि भएको उद्घोष।

श्लोकहरू (11):
अध्याय 17: आत्मज्ञानीको स्वभाव20 श्लोक
ज्ञानीस्वभावः

संसारमा रहेर पनि जलमा कमलको पात जस्तै निर्लिप्त ज्ञानीको जीवन।

श्लोकहरू (20):
अध्याय 18: शान्ति र जीवनमुक्ति (१०० श्लोक)100 श्लोक
शान्तिशतकम्

अष्टावक्र गीताको सबैभन्दा गहिरो अध्याय, जसमा जीवनमुक्तको अन्तिम रहस्य खोलिएको छ।

अध्याय 19: आत्म-विश्राम र तृप्ति8 श्लोक
आत्मविश्रामः

जनकद्वारा सबै द्वैत मेटिएर केवल आफ्नो विशुद्ध अस्तित्वको अनुभव।

श्लोकहरू (8):
अध्याय 20: पूर्ण विदेहमुक्ति14 श्लोक
विदेहमुक्तिः

न मोक्ष छ, न बन्धन, न साधक, न सिद्ध— केवल एकमात्र ब्रह्म सत्य हो।

श्लोकहरू (14):