अष्टावक्र उवाच
सद्गुरु अष्टावक्र
श्लोक 6
धर्मार्थकाममोक्षेषु जीविते मरणे तथा। कस्याप्युदारचित्तस्य हेयोपादेयता न हि॥ ६ ॥
dharmārtha-kāma-mokṣeṣu jīvite maraṇe tathā | kasyāpy udāracittasya heyopādeyatā na hi || 6 ||
नेपाली भावार्थ
धर्म, अर्थ, काम र मोक्ष—यी चारै पुरुषार्थहरूमा तथा जीवन र मृत्युमा समेत कुनै विरलै उदार चित्त भएको महापुरुषको मनमा 'यो त्याग्नुपर्ने हो' वा 'यो ग्रहण गर्नुपर्ने हो' (हेयोपादेयता) भन्ने कुनै भेद वा आग्रह बाँकी रहँदैन।
English Translation
In duty, wealth, desire, and liberation, as well as in life and in death, for a rare noble-minded soul there exists no sense of rejection or acceptance whatsoever.
सार संक्षेप: सामान्य मानिस जीवनलाई च्याप्छ र मृत्युसँग डराउँछ; धर्मलाई समात्न खोज्छ र अधर्मसँग भाग्छ। तर उदारचित्त ज्ञानीका लागि जीवन र मृत्यु दुवै आत्माका स-साना खेल हुन्—न उसलाई बाँच्ने लोभ छ, न त मर्ने डर नै।
१. 'उदारचित्त': सङ्कीर्णताबाट अनन्तको यात्रा
संसारी मानिसको चित्त अत्यन्त सङ्कीर्ण (Narrow) हुन्छ:
तर अष्टावक्र भन्नुहुन्छ: जो 'उदारचित्त' (Broad-minded/Vast-hearted) छ, उसको हृदय आकाश जस्तै विशाल भइसकेको हुन्छ। आकाशमा कालो बादल आए पनि स्वागत छ, सेतो बादल आए पनि स्वागत छ, र कुनै बादल नभए पनि आकाश खाली नै रहन्छ।
२. जीवन र मृत्युमा समता: 'जीविते मरणे तथा'
उपनिषद्का ऋषिहरू भन्छन् कि जसले मृत्युलाई जित्यो, उसैले जीवनको रहस्य बुझ्यो।
ज्ञानी पुरुषले मृत्युलाई कसरी हेर्छ?
त्यसैले ज्ञानीलाई न त बाँच्ने कुनै लोभ छ, न त मर्नु पर्दा कुनै शोक।
३. हेय र उपादेयको अन्त्य
ज्ञानीले यी दुवै पक्षलाई छोडिदिन्छ। ऊ नदीको किनार जस्तै स्थिर छ, जसको अगाडिबाट राम्रो फूल बगेर गए पनि हेर्छ, फोहोर बगेर गए पनि हेर्छ—ऊ कसैलाई समात्न जाँदैन।