अष्टावक्र गीता पृष्ठभूमि
ॐअध्याय 3

आत्मज्ञानीको परीक्षा

आत्मज्ञानपरीक्षा
अघिल्लो
पछिल्लो

अष्टावक्र उवाच

सद्गुरु अष्टावक्र

श्लोक 11

मायामात्रमिदं विश्वं पश्यन् विगतकौतुकः। अपि सन्निहिते मृत्यौ कथं त्रस्यति धीरधीः॥ ११ ॥

māyāmātram idaṁ viśvaṁ paśyan vigatakautukaḥ | api sannihite mṛtyau kathaṁ trasyati dhīradhīḥ || 11 ||

नेपाली भावार्थ

यो सम्पूर्ण संसार केवल इन्द्रजाल (मायाको खेल) मात्र हो भनी देखिसकेको र जसको मनबाट संसारका भोगहरूप्रतिको सम्पूर्ण कौतूहल र आकर्षण समाप्त भइसकेको छ, त्यस्तो स्थिर बुद्धि भएको आत्मज्ञानी पुरुष मृत्यु नै सामुन्ने आएर उभिँदा पनि कसरी डराउन सक्छ र?

English Translation

Beholding this entire universe as a mere magical illusion, and completely free from all curiosity and worldly infatuation—how could a sage of steadfast intellect ever be terrified, even when death itself stands right before him?

सार संक्षेप: जसले संसारलाई सिनेमाको पर्दा झैं असत्य जानिसक्यो, उसको लागि मृत्यु पनि केवल नाटकको दृश्य सकिएजस्तै हो। सच्चा ज्ञानी मृत्युको सामुन्ने पनि निर्भय भएर हाँस्दछ।

१. 'विगतकौतुकः' — कौतूहलको अन्त्य (The End of Worldly Curiosity)

बच्चा जब पहिलोपटक जादुगरको खेल हेर्छ, तब ऊ आँखा ठूला-ठूला पारेर हेर्छ— "अरे! खाली टोपीबाट परेवा कसरी निस्क्यो?"
उसलाई कौतूहल हुन्छ, ऊ चकित पर्छ।
तर जादुगरको साथी, जसलाई त्यो चाल (Trick) पहिलेदेखि थाहा छ, के ऊ चकित पर्छ?

  • पर्दैन! ऊ मुसुक्क हाँस्छ।

त्यस्तै, अज्ञानी मानिस संसारमा सधैं कौतूहलमा रहन्छ:

  • "अब के होला? नयाँ फोन कस्तो आउला? नयाँ सरकारले के गर्ला?"
    तर आत्मज्ञानी 'विगतकौतुकः' हुन्छ। ऊ जान्दछ कि संसार केवल पाँच तत्वको पुरानै नाटक हो, यहाँ कुनै नयाँ कुरा छैन। सबै मायाको खेल हो।

२. मृत्युको अगाडि निर्भयता

संसारमा मानिसलाई सबैभन्दा बढी तर्साउने चिज 'मृत्यु' हो।
अरबपति, राजा, वैज्ञानिक, पहलवान— सबै मृत्युको नाम सुन्दा काम्छन्।
तर स्थिर बुद्धि भएको धीर पुरुष (धीरधीः) मृत्युसँग किन डराउँदैन?
किनकि:

  • जादुको खेल सकिँदा दर्शक डराउँदैन, घर फर्कन्छ।
  • सपना सकिँदा ब्यूँझने मानिस रुँदैन।
  • लुगा पुरानो भएर फेर्दा कोही रुँदैन।
    ज्ञानी जान्दछ— मर्ने त शरीर मात्र हो, म त मृत्युलाई पनि प्रकाशित गर्ने अमर साक्षी हुँ!

३. दैनिक जीवनमा सान्दर्भिकता

जब मृत्युको डर समाप्त हुन्छ, तब जीवनका सबै सानातिना डरहरू (जागिर जाने डर, मानिसले छाड्ने डर, रोगको डर) आफैं हराउँछन्।
डररहित हुनु नै सच्चा स्वतन्त्रता हो, र त्यो केवल आत्मज्ञानबाट मात्र सम्भव छ।

अघिल्लो
पछिल्लो

विषय-सूची (Contents)

📖 आवरण पृष्ठ📜 प्राक्कथन / भूमिका

अध्याय तथा श्लोकहरू:

अध्याय 1: आत्मसाक्षात्कारको उपदेश20 श्लोक
आत्मसाक्षात्कारोपदेशः

राजा जनकका तीन मौलिक प्रश्नहरू (ज्ञान, मुक्ति र वैराग्य) र अष्टावक्रद्वारा साक्षी भावको प्रत्यक्ष उद्घोष।

श्लोकहरू (20):
अध्याय 2: आत्म-विस्मय र आनन्दको उल्लास25 श्लोक
आत्मविस्मयोल्लासः

राजा जनकद्वारा आत्म-साक्षात्कार पश्चात् अद्वितीय चेतनाको अनुभव र विस्मयको प्रकटीकरण।

श्लोकहरू (25):
अध्याय 3: आत्मज्ञानीको परीक्षा14 श्लोक
आत्मज्ञानपरीक्षा

अष्टावक्रद्वारा यदि आत्मबोध भएको छ भने संसारी विषयप्रति आसक्ति किन भनी गरिएको कसी परीक्षण।

श्लोकहरू (14):
अध्याय 4: आत्मज्ञानीको महिमा6 श्लोक
ज्ञानानुकीर्तनम्

सत्यलाई जानेको व्यक्तिको अनुपम स्थिति र सांसारिक सुख-दुःखभन्दा परको स्थितिको प्रशंसा।

श्लोकहरू (6):
अध्याय 5: चित्त लीन हुने चार उपाय4 श्लोक
चित्तलयोपायः

आत्मा निर्लेप, शुद्ध र निराकार छ भन्ने बोधद्वारा चित्तलाई शान्त र लीन बनाउने उपदेश।

श्लोकहरू (4):
अध्याय 6: ज्ञानको वास्तविक स्वरूप4 श्लोक
ज्ञानस्वरूपम्

आकाश जस्तै सर्वव्यापी र अनन्त आत्माको पहिचान।

श्लोकहरू (4):
अध्याय 7: परम शान्तिको प्रत्यक्ष अनुभव5 श्लोक
शान्तानुभवः

जनकद्वारा आफू नै अनन्त महासागर भएको र संसार तरंग मात्र भएको स्वीकारोक्ति।

श्लोकहरू (5):
अध्याय 8: बन्धन र मोक्षको परिभाषा4 श्लोक
बन्धनमोक्षलक्षणम्

मनको चाहना र आसक्ति नै बन्धन हो, अनि ती सबैबाट मुक्ति नै परम मोक्ष हो।

श्लोकहरू (4):
अध्याय 9: निर्वेद र उदासीनता8 श्लोक
निर्वेदवर्णनम्

द्वन्द्व, कर्म, र संशयहरूको निवृत्ति तथा शान्तिको मार्ग।

श्लोकहरू (8):
अध्याय 10: वैराग्य र वासनात्याग8 श्लोक
वैराग्योपदेशः

काम, क्रोध र भोगहरूको निस्सारता बुझेर शान्ति प्राप्त गर्ने प्रेरणा।

श्लोकहरू (8):
अध्याय 11: प्रारब्ध र आत्मशान्ति8 श्लोक
प्रारब्धशान्तिः

सृष्टिको स्वभाव र प्रारब्धलाई बुझेर चिन्तामुक्त हुने कला।

श्लोकहरू (8):
अध्याय 12: आत्मानुभव र मौन स्थिति8 श्लोक
आत्मानुभवस्थितिः

कर्म, संकल्प र ध्यान समेत त्यागेर सहज मौनमा स्थिर हुने जनकको अनुभव।

श्लोकहरू (8):
अध्याय 13: परमानन्दको स्थिति7 श्लोक
परमानन्दप्राप्तिः

आत्मामा स्थित पुरुषका लागि कुनै नियम वा बन्धन बाँकी नरहने घोषणा।

श्लोकहरू (7):
अध्याय 14: सहज शान्ति4 श्लोक
शान्तिबोधः

प्रकृति र आत्माको भेद बुझेर पूर्ण शान्तिमा विश्राम।

श्लोकहरू (4):
अध्याय 15: तत्त्वज्ञानको उपदेश20 श्लोक
तत्त्वोपदेशः

अष्टावक्रद्वारा चैतन्य र आत्मतत्त्वको विस्तृत एवं स्पष्ट रहस्योद्घाटन।

श्लोकहरू (20):
अध्याय 16: विशेष आत्म-उपदेश11 श्लोक
विशेषोपदेशः

बाहिरी शास्त्र वा गुरु चर्चा भन्दा आन्तरिक मौन नै सर्वोपरि भएको उद्घोष।

श्लोकहरू (11):
अध्याय 17: आत्मज्ञानीको स्वभाव20 श्लोक
ज्ञानीस्वभावः

संसारमा रहेर पनि जलमा कमलको पात जस्तै निर्लिप्त ज्ञानीको जीवन।

श्लोकहरू (20):
अध्याय 18: शान्ति र जीवनमुक्ति (१०० श्लोक)100 श्लोक
शान्तिशतकम्

अष्टावक्र गीताको सबैभन्दा गहिरो अध्याय, जसमा जीवनमुक्तको अन्तिम रहस्य खोलिएको छ।

अध्याय 19: आत्म-विश्राम र तृप्ति8 श्लोक
आत्मविश्रामः

जनकद्वारा सबै द्वैत मेटिएर केवल आफ्नो विशुद्ध अस्तित्वको अनुभव।

श्लोकहरू (8):
अध्याय 20: पूर्ण विदेहमुक्ति14 श्लोक
विदेहमुक्तिः

न मोक्ष छ, न बन्धन, न साधक, न सिद्ध— केवल एकमात्र ब्रह्म सत्य हो।

श्लोकहरू (14):