अष्टावक्र उवाच
सद्गुरु अष्टावक्र
श्लोक 11
मायामात्रमिदं विश्वं पश्यन् विगतकौतुकः। अपि सन्निहिते मृत्यौ कथं त्रस्यति धीरधीः॥ ११ ॥
māyāmātram idaṁ viśvaṁ paśyan vigatakautukaḥ | api sannihite mṛtyau kathaṁ trasyati dhīradhīḥ || 11 ||
नेपाली भावार्थ
यो सम्पूर्ण संसार केवल इन्द्रजाल (मायाको खेल) मात्र हो भनी देखिसकेको र जसको मनबाट संसारका भोगहरूप्रतिको सम्पूर्ण कौतूहल र आकर्षण समाप्त भइसकेको छ, त्यस्तो स्थिर बुद्धि भएको आत्मज्ञानी पुरुष मृत्यु नै सामुन्ने आएर उभिँदा पनि कसरी डराउन सक्छ र?
English Translation
Beholding this entire universe as a mere magical illusion, and completely free from all curiosity and worldly infatuation—how could a sage of steadfast intellect ever be terrified, even when death itself stands right before him?
सार संक्षेप: जसले संसारलाई सिनेमाको पर्दा झैं असत्य जानिसक्यो, उसको लागि मृत्यु पनि केवल नाटकको दृश्य सकिएजस्तै हो। सच्चा ज्ञानी मृत्युको सामुन्ने पनि निर्भय भएर हाँस्दछ।
१. 'विगतकौतुकः' — कौतूहलको अन्त्य (The End of Worldly Curiosity)
बच्चा जब पहिलोपटक जादुगरको खेल हेर्छ, तब ऊ आँखा ठूला-ठूला पारेर हेर्छ— "अरे! खाली टोपीबाट परेवा कसरी निस्क्यो?"
उसलाई कौतूहल हुन्छ, ऊ चकित पर्छ।
तर जादुगरको साथी, जसलाई त्यो चाल (Trick) पहिलेदेखि थाहा छ, के ऊ चकित पर्छ?
त्यस्तै, अज्ञानी मानिस संसारमा सधैं कौतूहलमा रहन्छ:
तर आत्मज्ञानी 'विगतकौतुकः' हुन्छ। ऊ जान्दछ कि संसार केवल पाँच तत्वको पुरानै नाटक हो, यहाँ कुनै नयाँ कुरा छैन। सबै मायाको खेल हो।
२. मृत्युको अगाडि निर्भयता
संसारमा मानिसलाई सबैभन्दा बढी तर्साउने चिज 'मृत्यु' हो।
अरबपति, राजा, वैज्ञानिक, पहलवान— सबै मृत्युको नाम सुन्दा काम्छन्।
तर स्थिर बुद्धि भएको धीर पुरुष (धीरधीः) मृत्युसँग किन डराउँदैन?
किनकि:
ज्ञानी जान्दछ— मर्ने त शरीर मात्र हो, म त मृत्युलाई पनि प्रकाशित गर्ने अमर साक्षी हुँ!
३. दैनिक जीवनमा सान्दर्भिकता
जब मृत्युको डर समाप्त हुन्छ, तब जीवनका सबै सानातिना डरहरू (जागिर जाने डर, मानिसले छाड्ने डर, रोगको डर) आफैं हराउँछन्।
डररहित हुनु नै सच्चा स्वतन्त्रता हो, र त्यो केवल आत्मज्ञानबाट मात्र सम्भव छ।