अष्टावक्र गीता पृष्ठभूमि
ॐअध्याय 2

आत्म-विस्मय र आनन्दको उल्लास

आत्मविस्मयोल्लासः
अघिल्लो
पछिल्लो

जनक उवाच

आत्मज्ञानी जनक

श्लोक 13

अहो अहं नमो मह्यं दक्षो नास्तीह मत्समः। असंस्पृश्य शरीरेण येन विश्वं चिरं धृतम्॥ १३ ॥

aho ahaṁ namo mahyaṁ dakṣo nāstīha matsamaḥ | asaṁspṛśya śarīreṇa yena viśvaṁ ciraṁ dhṛtam || 13 ||

नेपाली भावार्थ

अहो! कस्तो आश्चर्य, म आफ्नै स्वरूपलाई नमस्कार गर्दछु! यस सम्पूर्ण संसारमा म जत्तिको कुशल र समर्थ अरू कोही छैन; जसले शरीरले रत्तिभर नछोइकन पनि यो सारा ब्रह्माण्डलाई अनन्त कालदेखि आफूभित्र धारण गरिरहेको छ!

English Translation

Oh, wonder of wonders! Salutations to myself! There is none in this world as skillful as I, who have sustained this entire cosmos eternally without even touching it with a physical body!

सार संक्षेप: जसरी सिनेमाको पर्दाले रगत, आगो वा पानीलाई नछोईकन सम्पूर्ण चलचित्रलाई थामिरहन्छ, त्यसरी नै शुद्ध आत्माले संसारका सुख-दुःखलाई स्पर्श नगरी सारा सृष्टिलाई सम्हालिरहेको छ।

१. 'दक्षो नास्तीह मत्समः' — आत्म-कौशलको सर्वोच्च अभिव्यक्ति

कुनै पनि शिल्पकार वा इन्जिनियरलाई कुनै वस्तु सम्हाल्न वा अड्याउन भौतिक हात वा यन्त्र चाहिन्छ। गह्रुङ्गो भारी बोक्न काँध दुख्छ।
तर आत्माको कौशलता हेरौं:

  • आत्माले आकाश, सूर्य, चन्द्र, तारा, पृथ्वी र सम्पूर्ण प्राणीहरूको यो अनन्त ब्रह्माण्ड सम्हालेको छ।
  • तर शरीर वा कुनै यन्त्रले छुँदै नछोई (असंस्पृश्य)!
  • न आत्मा थाक्छ, न यसमा कुनै भार पर्छ।

२. असंस्पृश्य भाव (The Untouched Sustainer)

आत्मा संसारमा छ तर संसारबाट पूर्णतः असंग (निर्मल) छ:

  • प्रकाशले फोहोर नालीलाई पनि उज्यालो दिन्छ र गंगाजललाई पनि उज्यालो दिन्छ, तर प्रकाश कहिल्यै फोहोर हुँदैन।
  • ऐनाले भयानक राक्षसको अनुहार पनि देखाउँछ र सुन्दर फूल पनि देखाउँछ, तर ऐनामा न दाग लाग्छ न सुगन्ध।
    त्यस्तै, तिमी भित्रको चैतन्यले संसारका सम्पूर्ण पाप र पुण्य, सुख र दुःखलाई आधार दिएको छ, तर ती कुनैले पनि आत्मालाई स्पर्श गर्न सक्दैनन्।

३. दैनिक जीवनमा सान्दर्भिकता

जीवनमा अनेक प्रकारका जिम्मेवारी र कर्तव्यहरू आइपर्छन्। जब मानिसले "मैले यो सबै भारी बोक्नुपरेको छ" भनी अहंकार गर्छ, तब ऊ तनाव र चिन्ताले थिचिन पुग्छ।
तर जब उसले बुझ्छ— "सबै कुरा आत्माको चेतनामा सहजै घटित भइरहेको छ, म त केवल साक्षी हुँ," तब सबै भारी हराउँछ र जीवन हल्का, आनन्दमय बन्दछ।

अघिल्लो
पछिल्लो

विषय-सूची (Contents)

📖 आवरण पृष्ठ📜 प्राक्कथन / भूमिका

अध्याय तथा श्लोकहरू:

अध्याय 1: आत्मसाक्षात्कारको उपदेश20 श्लोक
आत्मसाक्षात्कारोपदेशः

राजा जनकका तीन मौलिक प्रश्नहरू (ज्ञान, मुक्ति र वैराग्य) र अष्टावक्रद्वारा साक्षी भावको प्रत्यक्ष उद्घोष।

श्लोकहरू (20):
अध्याय 2: आत्म-विस्मय र आनन्दको उल्लास25 श्लोक
आत्मविस्मयोल्लासः

राजा जनकद्वारा आत्म-साक्षात्कार पश्चात् अद्वितीय चेतनाको अनुभव र विस्मयको प्रकटीकरण।

श्लोकहरू (25):
अध्याय 3: आत्मज्ञानीको परीक्षा14 श्लोक
आत्मज्ञानपरीक्षा

अष्टावक्रद्वारा यदि आत्मबोध भएको छ भने संसारी विषयप्रति आसक्ति किन भनी गरिएको कसी परीक्षण।

श्लोकहरू (14):
अध्याय 4: आत्मज्ञानीको महिमा6 श्लोक
ज्ञानानुकीर्तनम्

सत्यलाई जानेको व्यक्तिको अनुपम स्थिति र सांसारिक सुख-दुःखभन्दा परको स्थितिको प्रशंसा।

श्लोकहरू (6):
अध्याय 5: चित्त लीन हुने चार उपाय4 श्लोक
चित्तलयोपायः

आत्मा निर्लेप, शुद्ध र निराकार छ भन्ने बोधद्वारा चित्तलाई शान्त र लीन बनाउने उपदेश।

श्लोकहरू (4):
अध्याय 6: ज्ञानको वास्तविक स्वरूप4 श्लोक
ज्ञानस्वरूपम्

आकाश जस्तै सर्वव्यापी र अनन्त आत्माको पहिचान।

श्लोकहरू (4):
अध्याय 7: परम शान्तिको प्रत्यक्ष अनुभव5 श्लोक
शान्तानुभवः

जनकद्वारा आफू नै अनन्त महासागर भएको र संसार तरंग मात्र भएको स्वीकारोक्ति।

श्लोकहरू (5):
अध्याय 8: बन्धन र मोक्षको परिभाषा4 श्लोक
बन्धनमोक्षलक्षणम्

मनको चाहना र आसक्ति नै बन्धन हो, अनि ती सबैबाट मुक्ति नै परम मोक्ष हो।

श्लोकहरू (4):
अध्याय 9: निर्वेद र उदासीनता8 श्लोक
निर्वेदवर्णनम्

द्वन्द्व, कर्म, र संशयहरूको निवृत्ति तथा शान्तिको मार्ग।

श्लोकहरू (8):
अध्याय 10: वैराग्य र वासनात्याग8 श्लोक
वैराग्योपदेशः

काम, क्रोध र भोगहरूको निस्सारता बुझेर शान्ति प्राप्त गर्ने प्रेरणा।

श्लोकहरू (8):
अध्याय 11: प्रारब्ध र आत्मशान्ति8 श्लोक
प्रारब्धशान्तिः

सृष्टिको स्वभाव र प्रारब्धलाई बुझेर चिन्तामुक्त हुने कला।

श्लोकहरू (8):
अध्याय 12: आत्मानुभव र मौन स्थिति8 श्लोक
आत्मानुभवस्थितिः

कर्म, संकल्प र ध्यान समेत त्यागेर सहज मौनमा स्थिर हुने जनकको अनुभव।

श्लोकहरू (8):
अध्याय 13: परमानन्दको स्थिति7 श्लोक
परमानन्दप्राप्तिः

आत्मामा स्थित पुरुषका लागि कुनै नियम वा बन्धन बाँकी नरहने घोषणा।

श्लोकहरू (7):
अध्याय 14: सहज शान्ति4 श्लोक
शान्तिबोधः

प्रकृति र आत्माको भेद बुझेर पूर्ण शान्तिमा विश्राम।

श्लोकहरू (4):
अध्याय 15: तत्त्वज्ञानको उपदेश20 श्लोक
तत्त्वोपदेशः

अष्टावक्रद्वारा चैतन्य र आत्मतत्त्वको विस्तृत एवं स्पष्ट रहस्योद्घाटन।

श्लोकहरू (20):
अध्याय 16: विशेष आत्म-उपदेश11 श्लोक
विशेषोपदेशः

बाहिरी शास्त्र वा गुरु चर्चा भन्दा आन्तरिक मौन नै सर्वोपरि भएको उद्घोष।

श्लोकहरू (11):
अध्याय 17: आत्मज्ञानीको स्वभाव20 श्लोक
ज्ञानीस्वभावः

संसारमा रहेर पनि जलमा कमलको पात जस्तै निर्लिप्त ज्ञानीको जीवन।

श्लोकहरू (20):
अध्याय 18: शान्ति र जीवनमुक्ति (१०० श्लोक)100 श्लोक
शान्तिशतकम्

अष्टावक्र गीताको सबैभन्दा गहिरो अध्याय, जसमा जीवनमुक्तको अन्तिम रहस्य खोलिएको छ।

अध्याय 19: आत्म-विश्राम र तृप्ति8 श्लोक
आत्मविश्रामः

जनकद्वारा सबै द्वैत मेटिएर केवल आफ्नो विशुद्ध अस्तित्वको अनुभव।

श्लोकहरू (8):
अध्याय 20: पूर्ण विदेहमुक्ति14 श्लोक
विदेहमुक्तिः

न मोक्ष छ, न बन्धन, न साधक, न सिद्ध— केवल एकमात्र ब्रह्म सत्य हो।

श्लोकहरू (14):