जनक उवाच
आत्मज्ञानी जनक
श्लोक 5
तन्तुमात्रो भवेदेव पटो यद्वद्विचारितः। आत्मतन्मात्रमेवेदं तद्वद्विश्वं विचारितम्॥ ५ ॥
tantumātro bhaved eva paṭo yadvad vicāritaḥ | ātmatanmātram evedaṁ tadvad viśvaṁ vicāritam || 5 ||
नेपाली भावार्थ
जसरी कुनै कपडालाई केलाएर हेर्ने हो भने त्यो धागोबाहेक अरू केही पनि देखिँदैन (किनकि धागो नै कपडा बनेको हो), त्यसैगरी यो सम्पूर्ण संसारलाई पनि विवेकपूर्वक विचार गरेर हेर्दा यो केवल विशुद्ध आत्माबाहेक अरू केही पनि होइन!
English Translation
Just as cloth, when closely examined, is found to be nothing other than mere threads, so too this entire universe, when deeply inquired into, is nothing other than the Self alone.
सार संक्षेप: जसरी धागो निकालेपछि कपडा भन्ने वस्तु नै रहँदैन, त्यसैगरी चेतनालाई हटाइदिने हो भने संसारको कुनै अस्तित्व बाँकी रहँदैन; संसार केवल चेतनाको अभिव्यक्ति हो।
१. धागो र कपडाको दार्शनिक विश्लेषण (The Fabric and the Thread)
हामी बजार गएर सुती वा रेशमको सुन्दर पहिरन किन्छौं। तर यदि हामीले त्यो वस्त्रको एउटा-एउटा धागो तान्दै गयौं भने अन्तमा के बाँकी रहन्छ?
यसलाई वेदान्तमा 'अधिष्ठान' (Substratum) र 'अध्यारोप' (Superimposition) भनिन्छ:
२. संसारको यथार्थ: आत्मा नै एक मात्र तत्त्व (The Universe Decoded)
राजा जनक भन्नुहुन्छ:
कुनै पनि वस्तुलाई हेर्दा ३ कुरा हुन्छन्:
यी तीनै कुरा (सत्, चित्, आनन्द) आत्माका हुन्, वस्तुका आफ्नै होइनन्।
३. दैनिक जीवनमा यस दृष्टान्तको महत्त्व (Practical Wisdom)
जब तपाईंले लुगा च्यातिँदा वा पुरानो हुँदा रुनुहुन्न, किनकि तपाईंलाई थाहा छ धागो नष्ट भएको छैन— त्यसैगरी जीवनमा परिस्थितिहरू बन्ने र भत्किने गर्दा आत्मज्ञानी कहिल्यै विचलित हुँदैन। किनकि रूपहरू बदलिए पनि भित्री आत्मा सधैँ अखण्ड र अपरिवर्तनीय रहन्छ।