१. 'क्षीणसंसरणे नरे' — संसृतिको अन्त्य

संस्कृतमा 'संसरण' को अर्थ हुन्छ—संसारमा यताउति भौंतारिनु (जन्म, मृत्यु, सुख, दुःखको चक्रमा घुम्नु)।
जसको मनमा देहाभिमान र वासना बाँकी छैन, उसको संसरण 'क्षीण' (समाप्त) भइसक्यो।
यस्तो मानिसको मानसिक स्थिति कस्तो हुन्छ?
अष्टावक्र यहाँ चार प्रमुख द्वन्द्वहरूको चर्चा गर्नुहुन्छ:

क) हिंसा र कारुण्य (Cruelty and Pity)

• अज्ञानी मानिस स्वार्थले अरूमाथि हिंसा गर्छ।
• र कहिलेकाहीँ अरूमाथि 'दया' गरेर भित्रभित्रै अहङ्कार पाल्छ—"मैले यसलाई बचाइदिएँ, म कति दयालु छु!"
  तर ज्ञानीका लागि अर्को कोही पराई छँदै छैन। जब सबै आफ्नो आत्मा हो, तब कसले कसलाई मार्ने र कसले कसलाई दया देखाउने? त्यहाँ केवल सहज प्रेम हुन्छ, अहङ्कारी 'दया' होइन।

ख) औद्धत्य र दीनता (Arrogance and Meekness)

• घमण्ड (उद्धतता) माथिल्लो दर्जाको अहङ्कार हो।
• दीनता (लाचारी/हीनताबोध) तल्लो दर्जाको अहङ्कार हो।
  ज्ञानी न त आफूलाई कसैभन्दा ठूलो ठानेर अहङ्कार गर्छ, न त आफूलाई सानो र हीन सम्झेर दीन बन्दछ। ऊ आफ्नो स्वाभाविक दिव्य गौरवमा रहन्छ।

ग) आश्चर्य र क्षोभ (Surprise and Agitation)

• संसारमा जेसुकै अनौठो घटना घटे पनि ज्ञानीलाई कुनै 'आश्चर्य' लाग्दैन, किनकि उसलाई थाहा छ कि प्रकृतिको माया-जादुमा जे पनि सम्भव छ!
• र कुनै विपत्ति आए पनि उसको मनमा 'क्षोभ' (हड्बडी वा अशान्ति) हुँदैन।

२. पूर्ण शान्तिको सागर

जसरी समुद्रको पिंधमा जतिसुकै ठूलो आँधी आए पनि शान्त नै रहन्छ, त्यस्तै आत्मज्ञानीको चेतना सधैं पूर्ण अचल र अक्षोभ्य रहन्छ।

मनन सूत्र:
"न घमण्ड छ न लाचारी, न अचम्म छ न अशान्ति; जब आत्मामा विश्राम मिल्छ, तब सबै भावहरू पूर्ण शान्त बन्दछन्।"