अष्टावक्र गीता पृष्ठभूमि
ॐअध्याय 17

आत्मज्ञानीको स्वभाव

ज्ञानीस्वभावः
अघिल्लो
पछिल्लो

अष्टावक्र उवाच

सद्गुरु अष्टावक्र

श्लोक 16

न हिंसा नैव कारुण्यं नौद्धत्यं न च दीनता। नाश्चर्यं नैव च क्षोभः क्षीणसंसरणे नरे॥ १६ ॥

na hiṁsā naiva kāruṇyaṁ nauddhityaṁ na ca dīnatā | nāścaryaṁ naiva ca kṣobhaḥ kṣīṇa-saṁsaraṇe nare || 16 ||

नेपाली भावार्थ

जसको संसारी देहाभिमान र जन्म-मरणको चक्र पूर्णतया क्षीण भइसकेको छ, त्यस्तो आत्मज्ञानी पुरुषमा न त कसैप्रति हिंसा हुन्छ न त अहङ्कारी करुणा नै; न उसमा कुनै घमण्ड हुन्छ न त दीनता नै; न उसलाई कुनै कुरामा अचम्म लाग्छ न त कुनै कुराले उसको मनमा क्षोभ (हलचल) नै पैदा गर्न सक्दछ।

English Translation

In the person whose worldly identification has completely dissolved, there is neither violence nor sentimental pity; neither arrogance nor wretched meekness; neither astonishment nor emotional turmoil.

सार संक्षेप: अज्ञानी कि त घमण्डले अरूलाई हेप्छ, कि त दीनहीन भएर हात जोड्छ; कि त हिंसा गर्छ, कि त दया देखाएर आफूलाई 'महान्' ठान्छ। तर जसको संसारी मन मेटिसक्यो, ऊ यति सहज हुन्छ कि उसलाई कुनै कुराले पनि विचलित वा अचम्मित पार्न सक्दैन।

१. 'क्षीणसंसरणे नरे' — संसृतिको अन्त्य

संस्कृतमा 'संसरण' को अर्थ हुन्छ—संसारमा यताउति भौंतारिनु (जन्म, मृत्यु, सुख, दुःखको चक्रमा घुम्नु)।
जसको मनमा देहाभिमान र वासना बाँकी छैन, उसको संसरण 'क्षीण' (समाप्त) भइसक्यो।
यस्तो मानिसको मानसिक स्थिति कस्तो हुन्छ?
अष्टावक्र यहाँ चार प्रमुख द्वन्द्वहरूको चर्चा गर्नुहुन्छ:

क) हिंसा र कारुण्य (Cruelty and Pity)

  • अज्ञानी मानिस स्वार्थले अरूमाथि हिंसा गर्छ।
  • र कहिलेकाहीँ अरूमाथि 'दया' गरेर भित्रभित्रै अहङ्कार पाल्छ—"मैले यसलाई बचाइदिएँ, म कति दयालु छु!"
    तर ज्ञानीका लागि अर्को कोही पराई छँदै छैन। जब सबै आफ्नो आत्मा हो, तब कसले कसलाई मार्ने र कसले कसलाई दया देखाउने? त्यहाँ केवल सहज प्रेम हुन्छ, अहङ्कारी 'दया' होइन।

ख) औद्धत्य र दीनता (Arrogance and Meekness)

  • घमण्ड (उद्धतता) माथिल्लो दर्जाको अहङ्कार हो।
  • दीनता (लाचारी/हीनताबोध) तल्लो दर्जाको अहङ्कार हो।
    ज्ञानी न त आफूलाई कसैभन्दा ठूलो ठानेर अहङ्कार गर्छ, न त आफूलाई सानो र हीन सम्झेर दीन बन्दछ। ऊ आफ्नो स्वाभाविक दिव्य गौरवमा रहन्छ।

ग) आश्चर्य र क्षोभ (Surprise and Agitation)

  • संसारमा जेसुकै अनौठो घटना घटे पनि ज्ञानीलाई कुनै 'आश्चर्य' लाग्दैन, किनकि उसलाई थाहा छ कि प्रकृतिको माया-जादुमा जे पनि सम्भव छ!
  • र कुनै विपत्ति आए पनि उसको मनमा 'क्षोभ' (हड्बडी वा अशान्ति) हुँदैन।

२. पूर्ण शान्तिको सागर

जसरी समुद्रको पिंधमा जतिसुकै ठूलो आँधी आए पनि शान्त नै रहन्छ, त्यस्तै आत्मज्ञानीको चेतना सधैं पूर्ण अचल र अक्षोभ्य रहन्छ।

मनन सूत्र:
"न घमण्ड छ न लाचारी, न अचम्म छ न अशान्ति; जब आत्मामा विश्राम मिल्छ, तब सबै भावहरू पूर्ण शान्त बन्दछन्।"

अघिल्लो
पछिल्लो

विषय-सूची (Contents)

📖 आवरण पृष्ठ📜 प्राक्कथन / भूमिका

अध्याय तथा श्लोकहरू:

अध्याय 1: आत्मसाक्षात्कारको उपदेश20 श्लोक
आत्मसाक्षात्कारोपदेशः

राजा जनकका तीन मौलिक प्रश्नहरू (ज्ञान, मुक्ति र वैराग्य) र अष्टावक्रद्वारा साक्षी भावको प्रत्यक्ष उद्घोष।

श्लोकहरू (20):
अध्याय 2: आत्म-विस्मय र आनन्दको उल्लास25 श्लोक
आत्मविस्मयोल्लासः

राजा जनकद्वारा आत्म-साक्षात्कार पश्चात् अद्वितीय चेतनाको अनुभव र विस्मयको प्रकटीकरण।

श्लोकहरू (25):
अध्याय 3: आत्मज्ञानीको परीक्षा14 श्लोक
आत्मज्ञानपरीक्षा

अष्टावक्रद्वारा यदि आत्मबोध भएको छ भने संसारी विषयप्रति आसक्ति किन भनी गरिएको कसी परीक्षण।

श्लोकहरू (14):
अध्याय 4: आत्मज्ञानीको महिमा6 श्लोक
ज्ञानानुकीर्तनम्

सत्यलाई जानेको व्यक्तिको अनुपम स्थिति र सांसारिक सुख-दुःखभन्दा परको स्थितिको प्रशंसा।

श्लोकहरू (6):
अध्याय 5: चित्त लीन हुने चार उपाय4 श्लोक
चित्तलयोपायः

आत्मा निर्लेप, शुद्ध र निराकार छ भन्ने बोधद्वारा चित्तलाई शान्त र लीन बनाउने उपदेश।

श्लोकहरू (4):
अध्याय 6: ज्ञानको वास्तविक स्वरूप4 श्लोक
ज्ञानस्वरूपम्

आकाश जस्तै सर्वव्यापी र अनन्त आत्माको पहिचान।

श्लोकहरू (4):
अध्याय 7: परम शान्तिको प्रत्यक्ष अनुभव5 श्लोक
शान्तानुभवः

जनकद्वारा आफू नै अनन्त महासागर भएको र संसार तरंग मात्र भएको स्वीकारोक्ति।

श्लोकहरू (5):
अध्याय 8: बन्धन र मोक्षको परिभाषा4 श्लोक
बन्धनमोक्षलक्षणम्

मनको चाहना र आसक्ति नै बन्धन हो, अनि ती सबैबाट मुक्ति नै परम मोक्ष हो।

श्लोकहरू (4):
अध्याय 9: निर्वेद र उदासीनता8 श्लोक
निर्वेदवर्णनम्

द्वन्द्व, कर्म, र संशयहरूको निवृत्ति तथा शान्तिको मार्ग।

श्लोकहरू (8):
अध्याय 10: वैराग्य र वासनात्याग8 श्लोक
वैराग्योपदेशः

काम, क्रोध र भोगहरूको निस्सारता बुझेर शान्ति प्राप्त गर्ने प्रेरणा।

श्लोकहरू (8):
अध्याय 11: प्रारब्ध र आत्मशान्ति8 श्लोक
प्रारब्धशान्तिः

सृष्टिको स्वभाव र प्रारब्धलाई बुझेर चिन्तामुक्त हुने कला।

श्लोकहरू (8):
अध्याय 12: आत्मानुभव र मौन स्थिति8 श्लोक
आत्मानुभवस्थितिः

कर्म, संकल्प र ध्यान समेत त्यागेर सहज मौनमा स्थिर हुने जनकको अनुभव।

श्लोकहरू (8):
अध्याय 13: परमानन्दको स्थिति7 श्लोक
परमानन्दप्राप्तिः

आत्मामा स्थित पुरुषका लागि कुनै नियम वा बन्धन बाँकी नरहने घोषणा।

श्लोकहरू (7):
अध्याय 14: सहज शान्ति4 श्लोक
शान्तिबोधः

प्रकृति र आत्माको भेद बुझेर पूर्ण शान्तिमा विश्राम।

श्लोकहरू (4):
अध्याय 15: तत्त्वज्ञानको उपदेश20 श्लोक
तत्त्वोपदेशः

अष्टावक्रद्वारा चैतन्य र आत्मतत्त्वको विस्तृत एवं स्पष्ट रहस्योद्घाटन।

श्लोकहरू (20):
अध्याय 16: विशेष आत्म-उपदेश11 श्लोक
विशेषोपदेशः

बाहिरी शास्त्र वा गुरु चर्चा भन्दा आन्तरिक मौन नै सर्वोपरि भएको उद्घोष।

श्लोकहरू (11):
अध्याय 17: आत्मज्ञानीको स्वभाव20 श्लोक
ज्ञानीस्वभावः

संसारमा रहेर पनि जलमा कमलको पात जस्तै निर्लिप्त ज्ञानीको जीवन।

श्लोकहरू (20):
अध्याय 18: शान्ति र जीवनमुक्ति (१०० श्लोक)100 श्लोक
शान्तिशतकम्

अष्टावक्र गीताको सबैभन्दा गहिरो अध्याय, जसमा जीवनमुक्तको अन्तिम रहस्य खोलिएको छ।

अध्याय 19: आत्म-विश्राम र तृप्ति8 श्लोक
आत्मविश्रामः

जनकद्वारा सबै द्वैत मेटिएर केवल आफ्नो विशुद्ध अस्तित्वको अनुभव।

श्लोकहरू (8):
अध्याय 20: पूर्ण विदेहमुक्ति14 श्लोक
विदेहमुक्तिः

न मोक्ष छ, न बन्धन, न साधक, न सिद्ध— केवल एकमात्र ब्रह्म सत्य हो।

श्लोकहरू (14):