अष्टावक्र गीता पृष्ठभूमि
ॐअध्याय 18

शान्ति र जीवनमुक्ति (१०० श्लोक)

शान्तिशतकम्
अघिल्लो
पछिल्लो

अष्टावक्र उवाच

सद्गुरु अष्टावक्र

श्लोक 16

येन दृष्टं परं ब्रह्म सोऽहं ब्रह्मेति चिन्तयेत्। किं चिन्तयति निश्चिन्तो द्वितीयं यो न पश्यति॥ १६ ॥

yena dṛṣṭaṁ paraṁ brahma so'haṁ brahmeti cintayet | kiṁ cintayati niścinto dvitīyaṁ yo na paśyati || 16 ||

नेपाली भावार्थ

जसले परब्रह्मलाई आफूभन्दा अलग कुनै बाहिरी सत्यका रूपमा देखेको छ, उसले भले नै 'म ब्रह्म हुँ' भनेर चिन्तन वा जप गरोस्; तर जसले आफूबाहेक कुनै दोस्रो वस्तु नै देख्दैन, त्यो चिन्ताशून्य (निश्चिन्त) महापुरुषले अब मनभित्र के चिन्तन गरोस्?

English Translation

He who has perceived the Supreme Brahman as an object may well contemplate 'I am Brahman'; but what can he who is utterly free from thought contemplate, when he perceives no second entity whatsoever?

सार संक्षेप: 'म ब्रह्म हुँ' भनेर दोहोर्याइरहनु पनि द्वैतको नै एउटा सूक्ष्म रूप हो। जब आफूबाहेक दोस्रो केही छँदै छैन भन्ने प्रत्यक्ष बोध हुन्छ, तब चिन्तन गर्ने मन पनि विलीन हुन्छ र केवल निश्चिन्त मौनता बाँकी रहन्छ।

१. 'अहं ब्रह्मास्मि' को सूक्ष्म द्वैत

अद्वैत वेदान्तमा 'अहं ब्रह्मास्मि' (म ब्रह्म हुँ) लाई महान् महावाक्य मानिन्छ।
तर अष्टावक्र यहाँ त्योभन्दा पनि माथिल्लो शिखरमा पुगेर सोध्नुहुन्छ:

"येन दृष्टं परं ब्रह्म सोऽहं ब्रह्मेति चिन्तयेत्..."

  • "म ब्रह्म हुँ" कसले भन्छ?
  • जसले आफूलाई पहिले सानो जीव ठानेको थियो, र अब ऊ ब्रह्म बन्ने वा ब्रह्म सम्झने प्रयास गरिरहेको छ!
    त्यहाँ अझै दुईवटा कुरा छन्: एउटा 'म' र अर्को 'ब्रह्म'।
    तर अष्टावक्र भन्नुहुन्छ: साँचो अद्वैत त्यो हो जहाँ ब्रह्म सम्झने 'म' नै मेटिइसकेको हुन्छ।

२. 'द्वितीयं यो न पश्यति' — दोस्रो कोही छैन

जब तिमी ऐना अगाडि उभिन्छौ, के तिमीले मुखले भनिरहनु पर्छ—"यो मै हुँ, यो मै हुँ"?
यदि कसैले दिनभरि "म मान्छे हुँ, म मान्छे हुँ" भन्दै हिँड्यो भने संसारले उसलाई पागल भन्छ, किनकि मान्छे भएको कुरामा कुनै शङ्का नै छैन!
त्यस्तै, जो साँचो आत्मज्ञानी हो, उसले आफूबाहेक 'द्वितीयम्' (कुनै दोस्रो वस्तु) देख्दैन।
जब दोस्रो कोही छैन, तब कसलाई के प्रमाणित गर्नु?

३. 'निश्चिन्तः' — चिन्ता र चिन्तन दुवैको अन्त्य

साधारण मानिस 'चिन्ता' (Worry) मा फस्छ।
साधक 'चिन्तन' (Contemplation) मा फस्छ।
तर ज्ञानी 'निश्चिन्त' हुन्छ। उसलाई न त संसारको चिन्ता छ, न त परमात्माको चिन्तनको भारी नै। ऊ केवल शान्त छ।

मनन सूत्र:
"न सम्झनु छ न बिर्सनु छ, जहाँ दोस्रो कोही छैन त्यहाँ केवल मौन छ; 'म ब्रह्म हुँ' भन्नु पनि छुट्नु नै साँचो अद्वैत हो।"

अघिल्लो
पछिल्लो

विषय-सूची (Contents)

📖 आवरण पृष्ठ📜 प्राक्कथन / भूमिका

अध्याय तथा श्लोकहरू:

अध्याय 1: आत्मसाक्षात्कारको उपदेश20 श्लोक
आत्मसाक्षात्कारोपदेशः

राजा जनकका तीन मौलिक प्रश्नहरू (ज्ञान, मुक्ति र वैराग्य) र अष्टावक्रद्वारा साक्षी भावको प्रत्यक्ष उद्घोष।

श्लोकहरू (20):
अध्याय 2: आत्म-विस्मय र आनन्दको उल्लास25 श्लोक
आत्मविस्मयोल्लासः

राजा जनकद्वारा आत्म-साक्षात्कार पश्चात् अद्वितीय चेतनाको अनुभव र विस्मयको प्रकटीकरण।

श्लोकहरू (25):
अध्याय 3: आत्मज्ञानीको परीक्षा14 श्लोक
आत्मज्ञानपरीक्षा

अष्टावक्रद्वारा यदि आत्मबोध भएको छ भने संसारी विषयप्रति आसक्ति किन भनी गरिएको कसी परीक्षण।

श्लोकहरू (14):
अध्याय 4: आत्मज्ञानीको महिमा6 श्लोक
ज्ञानानुकीर्तनम्

सत्यलाई जानेको व्यक्तिको अनुपम स्थिति र सांसारिक सुख-दुःखभन्दा परको स्थितिको प्रशंसा।

श्लोकहरू (6):
अध्याय 5: चित्त लीन हुने चार उपाय4 श्लोक
चित्तलयोपायः

आत्मा निर्लेप, शुद्ध र निराकार छ भन्ने बोधद्वारा चित्तलाई शान्त र लीन बनाउने उपदेश।

श्लोकहरू (4):
अध्याय 6: ज्ञानको वास्तविक स्वरूप4 श्लोक
ज्ञानस्वरूपम्

आकाश जस्तै सर्वव्यापी र अनन्त आत्माको पहिचान।

श्लोकहरू (4):
अध्याय 7: परम शान्तिको प्रत्यक्ष अनुभव5 श्लोक
शान्तानुभवः

जनकद्वारा आफू नै अनन्त महासागर भएको र संसार तरंग मात्र भएको स्वीकारोक्ति।

श्लोकहरू (5):
अध्याय 8: बन्धन र मोक्षको परिभाषा4 श्लोक
बन्धनमोक्षलक्षणम्

मनको चाहना र आसक्ति नै बन्धन हो, अनि ती सबैबाट मुक्ति नै परम मोक्ष हो।

श्लोकहरू (4):
अध्याय 9: निर्वेद र उदासीनता8 श्लोक
निर्वेदवर्णनम्

द्वन्द्व, कर्म, र संशयहरूको निवृत्ति तथा शान्तिको मार्ग।

श्लोकहरू (8):
अध्याय 10: वैराग्य र वासनात्याग8 श्लोक
वैराग्योपदेशः

काम, क्रोध र भोगहरूको निस्सारता बुझेर शान्ति प्राप्त गर्ने प्रेरणा।

श्लोकहरू (8):
अध्याय 11: प्रारब्ध र आत्मशान्ति8 श्लोक
प्रारब्धशान्तिः

सृष्टिको स्वभाव र प्रारब्धलाई बुझेर चिन्तामुक्त हुने कला।

श्लोकहरू (8):
अध्याय 12: आत्मानुभव र मौन स्थिति8 श्लोक
आत्मानुभवस्थितिः

कर्म, संकल्प र ध्यान समेत त्यागेर सहज मौनमा स्थिर हुने जनकको अनुभव।

श्लोकहरू (8):
अध्याय 13: परमानन्दको स्थिति7 श्लोक
परमानन्दप्राप्तिः

आत्मामा स्थित पुरुषका लागि कुनै नियम वा बन्धन बाँकी नरहने घोषणा।

श्लोकहरू (7):
अध्याय 14: सहज शान्ति4 श्लोक
शान्तिबोधः

प्रकृति र आत्माको भेद बुझेर पूर्ण शान्तिमा विश्राम।

श्लोकहरू (4):
अध्याय 15: तत्त्वज्ञानको उपदेश20 श्लोक
तत्त्वोपदेशः

अष्टावक्रद्वारा चैतन्य र आत्मतत्त्वको विस्तृत एवं स्पष्ट रहस्योद्घाटन।

श्लोकहरू (20):
अध्याय 16: विशेष आत्म-उपदेश11 श्लोक
विशेषोपदेशः

बाहिरी शास्त्र वा गुरु चर्चा भन्दा आन्तरिक मौन नै सर्वोपरि भएको उद्घोष।

श्लोकहरू (11):
अध्याय 17: आत्मज्ञानीको स्वभाव20 श्लोक
ज्ञानीस्वभावः

संसारमा रहेर पनि जलमा कमलको पात जस्तै निर्लिप्त ज्ञानीको जीवन।

श्लोकहरू (20):
अध्याय 18: शान्ति र जीवनमुक्ति (१०० श्लोक)100 श्लोक
शान्तिशतकम्

अष्टावक्र गीताको सबैभन्दा गहिरो अध्याय, जसमा जीवनमुक्तको अन्तिम रहस्य खोलिएको छ।

अध्याय 19: आत्म-विश्राम र तृप्ति8 श्लोक
आत्मविश्रामः

जनकद्वारा सबै द्वैत मेटिएर केवल आफ्नो विशुद्ध अस्तित्वको अनुभव।

श्लोकहरू (8):
अध्याय 20: पूर्ण विदेहमुक्ति14 श्लोक
विदेहमुक्तिः

न मोक्ष छ, न बन्धन, न साधक, न सिद्ध— केवल एकमात्र ब्रह्म सत्य हो।

श्लोकहरू (14):