अष्टावक्र उवाच
सद्गुरु अष्टावक्र
श्लोक 16
येन दृष्टं परं ब्रह्म सोऽहं ब्रह्मेति चिन्तयेत्। किं चिन्तयति निश्चिन्तो द्वितीयं यो न पश्यति॥ १६ ॥
yena dṛṣṭaṁ paraṁ brahma so'haṁ brahmeti cintayet | kiṁ cintayati niścinto dvitīyaṁ yo na paśyati || 16 ||
नेपाली भावार्थ
जसले परब्रह्मलाई आफूभन्दा अलग कुनै बाहिरी सत्यका रूपमा देखेको छ, उसले भले नै 'म ब्रह्म हुँ' भनेर चिन्तन वा जप गरोस्; तर जसले आफूबाहेक कुनै दोस्रो वस्तु नै देख्दैन, त्यो चिन्ताशून्य (निश्चिन्त) महापुरुषले अब मनभित्र के चिन्तन गरोस्?
English Translation
He who has perceived the Supreme Brahman as an object may well contemplate 'I am Brahman'; but what can he who is utterly free from thought contemplate, when he perceives no second entity whatsoever?
सार संक्षेप: 'म ब्रह्म हुँ' भनेर दोहोर्याइरहनु पनि द्वैतको नै एउटा सूक्ष्म रूप हो। जब आफूबाहेक दोस्रो केही छँदै छैन भन्ने प्रत्यक्ष बोध हुन्छ, तब चिन्तन गर्ने मन पनि विलीन हुन्छ र केवल निश्चिन्त मौनता बाँकी रहन्छ।
१. 'अहं ब्रह्मास्मि' को सूक्ष्म द्वैत
अद्वैत वेदान्तमा 'अहं ब्रह्मास्मि' (म ब्रह्म हुँ) लाई महान् महावाक्य मानिन्छ।
तर अष्टावक्र यहाँ त्योभन्दा पनि माथिल्लो शिखरमा पुगेर सोध्नुहुन्छ:
त्यहाँ अझै दुईवटा कुरा छन्: एउटा 'म' र अर्को 'ब्रह्म'।
तर अष्टावक्र भन्नुहुन्छ: साँचो अद्वैत त्यो हो जहाँ ब्रह्म सम्झने 'म' नै मेटिइसकेको हुन्छ।
२. 'द्वितीयं यो न पश्यति' — दोस्रो कोही छैन
जब तिमी ऐना अगाडि उभिन्छौ, के तिमीले मुखले भनिरहनु पर्छ—"यो मै हुँ, यो मै हुँ"?
यदि कसैले दिनभरि "म मान्छे हुँ, म मान्छे हुँ" भन्दै हिँड्यो भने संसारले उसलाई पागल भन्छ, किनकि मान्छे भएको कुरामा कुनै शङ्का नै छैन!
त्यस्तै, जो साँचो आत्मज्ञानी हो, उसले आफूबाहेक 'द्वितीयम्' (कुनै दोस्रो वस्तु) देख्दैन।
जब दोस्रो कोही छैन, तब कसलाई के प्रमाणित गर्नु?
३. 'निश्चिन्तः' — चिन्ता र चिन्तन दुवैको अन्त्य
साधारण मानिस 'चिन्ता' (Worry) मा फस्छ।
साधक 'चिन्तन' (Contemplation) मा फस्छ।
तर ज्ञानी 'निश्चिन्त' हुन्छ। उसलाई न त संसारको चिन्ता छ, न त परमात्माको चिन्तनको भारी नै। ऊ केवल शान्त छ।