अष्टावक्र गीता पृष्ठभूमि
ॐअध्याय 3

आत्मज्ञानीको परीक्षा

आत्मज्ञानपरीक्षा
अघिल्लो
पछिल्लो

अष्टावक्र उवाच

सद्गुरु अष्टावक्र

श्लोक 5

सर्वभूतेषु चात्मानं सर्वभूतानि चात्मनि। मुनेर्जानत आश्चर्यं ममत्वमनुवर्तते॥ ५ ॥

sarvabhūteṣu cātmānaṁ sarvabhūtāni cātmani | muner jānata āścaryaṁ mamatvam anuvartate || 5 ||

नेपाली भावार्थ

सम्पूर्ण प्राणीहरूमा आफ्नै आत्मालाई र आफ्नै आत्माभित्र सम्पूर्ण प्राणीहरूलाई देख्ने मुनिका लागि पनि यदि अझै 'यो मेरो हो, त्यो अरूको हो' भन्ने ममता र संकीर्ण आसक्ति कायमै रहन्छ भने त्यो कस्तो अनौठो आश्चर्य हो!

English Translation

For a sage who directly sees the Self in all beings and all beings in the Self, it is truly astonishing if possessiveness ('this is mine') still persists!

सार संक्षेप: जसले सबैलाई आफ्नै आत्मा देखिसक्यो, उसको लागि 'मेरो' र 'तेरो' को सिमाना मेटिन्छ। जहाँ ममता बाँकी छ, त्यहाँ अद्वैतको साक्षात्कार अझै अपूर्ण छ।

१. ईशावास्योपनिषद्को प्रतिध्वनि (The Echo of the Upanishad)

ईशावास्योपनिषद्को छैठौं मन्त्रमा भनिएको छ:

"यस्तु सर्वाणि भूतान्यात्मन्येवानुपश्यति। सर्वभूतेषु चात्मानं ततो न विजुगुप्सते॥"
(जसले सबै प्राणीमा आफ्नै आत्मा देख्छ र आफ्नो आत्मामा सबै प्राणी देख्छ, उसले कसैलाई घृणा गर्न सक्दैन र कसैसँग ममतामा बाँधिँदैन।)

अष्टावक्र यहाँ त्यही उपनिषद्को कसीमा शिष्यको परीक्षा लिनुहुन्छ:
यदि तिमीले सबैलाई आफ्नै स्वरूप जान्यौ भने, फेरि:

  • "यो मेरो छोरा हो, त्यो अरूको छोरा हो" भन्ने पक्षपात किन?
  • "यो मेरो दरबार हो, त्यो अर्काको देश हो" भन्ने सिमाना किन?

२. 'ममत्व' (Mine-ness) नै बन्धनको डोरी हो

संसारमा दुःख 'अहङ्कार' (म) र 'ममता' (मेरो) ले गर्दा हुन्छ:

  • बाटोमा हिँडिरहेको बेला कुनै गाडी दुर्घटना भयो भने मानिसलाई धेरै फरक पर्दैन।
  • तर जब उसले सुन्छ— "त्यो गाडी त तिम्रै छोराको हो!" तब ऊ छाती पिटेर रुन थाल्छ।
    गाडी त्यही थियो, दुर्घटना त्यही थियो। तर जब 'मेरो' भन्ने ममता जोडियो, तब दुःखको पहाड खस्यो।

३. सच्चा आत्मज्ञानीको समदृष्टि

ज्ञानीले आफ्ना सन्तान वा प्रजाको हेरचाह गर्दैन भन्ने होइन; ऊ कर्तव्य पूर्ण निष्ठाका साथ गर्दछ।
तर उसको कर्तव्यभित्र संकीर्ण ममता र स्वार्थ हुँदैन। उसले सबैलाई ईश्वरकै सन्तान र आफ्नै आत्मा सम्झेर निष्काम भावले सेवा गर्दछ।

अघिल्लो
पछिल्लो

विषय-सूची (Contents)

📖 आवरण पृष्ठ📜 प्राक्कथन / भूमिका

अध्याय तथा श्लोकहरू:

अध्याय 1: आत्मसाक्षात्कारको उपदेश20 श्लोक
आत्मसाक्षात्कारोपदेशः

राजा जनकका तीन मौलिक प्रश्नहरू (ज्ञान, मुक्ति र वैराग्य) र अष्टावक्रद्वारा साक्षी भावको प्रत्यक्ष उद्घोष।

श्लोकहरू (20):
अध्याय 2: आत्म-विस्मय र आनन्दको उल्लास25 श्लोक
आत्मविस्मयोल्लासः

राजा जनकद्वारा आत्म-साक्षात्कार पश्चात् अद्वितीय चेतनाको अनुभव र विस्मयको प्रकटीकरण।

श्लोकहरू (25):
अध्याय 3: आत्मज्ञानीको परीक्षा14 श्लोक
आत्मज्ञानपरीक्षा

अष्टावक्रद्वारा यदि आत्मबोध भएको छ भने संसारी विषयप्रति आसक्ति किन भनी गरिएको कसी परीक्षण।

श्लोकहरू (14):
अध्याय 4: आत्मज्ञानीको महिमा6 श्लोक
ज्ञानानुकीर्तनम्

सत्यलाई जानेको व्यक्तिको अनुपम स्थिति र सांसारिक सुख-दुःखभन्दा परको स्थितिको प्रशंसा।

श्लोकहरू (6):
अध्याय 5: चित्त लीन हुने चार उपाय4 श्लोक
चित्तलयोपायः

आत्मा निर्लेप, शुद्ध र निराकार छ भन्ने बोधद्वारा चित्तलाई शान्त र लीन बनाउने उपदेश।

श्लोकहरू (4):
अध्याय 6: ज्ञानको वास्तविक स्वरूप4 श्लोक
ज्ञानस्वरूपम्

आकाश जस्तै सर्वव्यापी र अनन्त आत्माको पहिचान।

श्लोकहरू (4):
अध्याय 7: परम शान्तिको प्रत्यक्ष अनुभव5 श्लोक
शान्तानुभवः

जनकद्वारा आफू नै अनन्त महासागर भएको र संसार तरंग मात्र भएको स्वीकारोक्ति।

श्लोकहरू (5):
अध्याय 8: बन्धन र मोक्षको परिभाषा4 श्लोक
बन्धनमोक्षलक्षणम्

मनको चाहना र आसक्ति नै बन्धन हो, अनि ती सबैबाट मुक्ति नै परम मोक्ष हो।

श्लोकहरू (4):
अध्याय 9: निर्वेद र उदासीनता8 श्लोक
निर्वेदवर्णनम्

द्वन्द्व, कर्म, र संशयहरूको निवृत्ति तथा शान्तिको मार्ग।

श्लोकहरू (8):
अध्याय 10: वैराग्य र वासनात्याग8 श्लोक
वैराग्योपदेशः

काम, क्रोध र भोगहरूको निस्सारता बुझेर शान्ति प्राप्त गर्ने प्रेरणा।

श्लोकहरू (8):
अध्याय 11: प्रारब्ध र आत्मशान्ति8 श्लोक
प्रारब्धशान्तिः

सृष्टिको स्वभाव र प्रारब्धलाई बुझेर चिन्तामुक्त हुने कला।

श्लोकहरू (8):
अध्याय 12: आत्मानुभव र मौन स्थिति8 श्लोक
आत्मानुभवस्थितिः

कर्म, संकल्प र ध्यान समेत त्यागेर सहज मौनमा स्थिर हुने जनकको अनुभव।

श्लोकहरू (8):
अध्याय 13: परमानन्दको स्थिति7 श्लोक
परमानन्दप्राप्तिः

आत्मामा स्थित पुरुषका लागि कुनै नियम वा बन्धन बाँकी नरहने घोषणा।

श्लोकहरू (7):
अध्याय 14: सहज शान्ति4 श्लोक
शान्तिबोधः

प्रकृति र आत्माको भेद बुझेर पूर्ण शान्तिमा विश्राम।

श्लोकहरू (4):
अध्याय 15: तत्त्वज्ञानको उपदेश20 श्लोक
तत्त्वोपदेशः

अष्टावक्रद्वारा चैतन्य र आत्मतत्त्वको विस्तृत एवं स्पष्ट रहस्योद्घाटन।

श्लोकहरू (20):
अध्याय 16: विशेष आत्म-उपदेश11 श्लोक
विशेषोपदेशः

बाहिरी शास्त्र वा गुरु चर्चा भन्दा आन्तरिक मौन नै सर्वोपरि भएको उद्घोष।

श्लोकहरू (11):
अध्याय 17: आत्मज्ञानीको स्वभाव20 श्लोक
ज्ञानीस्वभावः

संसारमा रहेर पनि जलमा कमलको पात जस्तै निर्लिप्त ज्ञानीको जीवन।

श्लोकहरू (20):
अध्याय 18: शान्ति र जीवनमुक्ति (१०० श्लोक)100 श्लोक
शान्तिशतकम्

अष्टावक्र गीताको सबैभन्दा गहिरो अध्याय, जसमा जीवनमुक्तको अन्तिम रहस्य खोलिएको छ।

अध्याय 19: आत्म-विश्राम र तृप्ति8 श्लोक
आत्मविश्रामः

जनकद्वारा सबै द्वैत मेटिएर केवल आफ्नो विशुद्ध अस्तित्वको अनुभव।

श्लोकहरू (8):
अध्याय 20: पूर्ण विदेहमुक्ति14 श्लोक
विदेहमुक्तिः

न मोक्ष छ, न बन्धन, न साधक, न सिद्ध— केवल एकमात्र ब्रह्म सत्य हो।

श्लोकहरू (14):