अष्टावक्र गीता पृष्ठभूमि
ॐअध्याय 20

पूर्ण विदेहमुक्ति

विदेहमुक्तिः
अघिल्लो
पछिल्लो

जनक उवाच

महाराजा जनक

श्लोक 7

क्व सृष्टिः क्व च संहारः क्व साध्यं क्व च साधनम्। क्व साधकः क्व सिद्धिर्वा स्वस्वरूपेऽहमद्वये॥ ७॥

kva sṛṣṭiḥ kva ca saṃhāraḥ kva sādhyaṃ kva ca sādhanam | kva sādhakaḥ kva siddhir vā svasvarūpe 'ham advaye || 7 ||

नेपाली भावार्थ

राजा जनक भन्नुहुन्छ: आफ्नो अद्वितीय र भेदरहित आत्मस्वरूपमा स्थित भएको मेरा लागि— कहाँ छ सृष्टि र कहाँ छ प्रलय? कहाँ छ साध्य (लक्ष्य) र कहाँ छ साधन (उपाय)? कहाँ छ साधक र कहाँ नै वा छ सिद्धि (उपलब्धि)?

English Translation

King Janaka said: In my own essential non-dual nature where I abide alone—where is creation, and where is cosmic dissolution? Where is the spiritual goal, and where is the means? Where is the spiritual aspirant, and where indeed is perfection or attainment?

सार संक्षेप: सृष्टि र प्रलय, साधन र साध्य, साधक र सिद्धि— यी सबै समय र द्वैतका त्रिपुटीहरू हुन्। अद्वैत आत्मस्वरूपमा कहिल्यै केही जन्मेकै छैन (अजातवाद), त्यसैले न कुनै साधनको आवश्यकता छ, न कुनै बाह्य सिद्धिको खोजी।

१. सृष्टि र संहारको विसर्जन (अजातवादको दर्शन)

गौडपादाचार्यको माण्डूक्य कारिका र अष्टावक्र गीताको सर्वोच्च रहस्य हो अजातवाद (No-Origination):

  • परमार्थतः न कुनै सृष्टिको प्रारम्भ भएको छ, न कुनै प्रलय वा विनाश हुन्छ।
  • जसरी आकाशमा बादलहरू आउँछन् र बिलाउँछन् तर आकाश कहिल्यै बन्दैन वा मासिँदैन, त्यसरी नै यो विश्व चेतनाको ऐनामा प्रतिविम्बित आभास मात्र हो।
  • जनक भन्नुहुन्छ: जब म स्वयम् अद्वैत स्वरूप हुँ, तब सृष्टि र संहार कहाँ छन्?

२. 'साधक-साधन-साध्य' त्रिपुटीको विलाप

साधनाको मार्गमा तीन कुरा अनिवार्य मानिन्छन्:

  1. साधक: तपस्या गर्ने व्यक्ति।
  2. साधन: जप, तप, ध्यान, पूजा, योग आदि विधिहरू।
  3. साध्य: मोक्ष, ईश्वरदर्शन वा आत्मज्ञान।

तर जनक घोषणा गर्नुहुन्छ कि यो त्रिपुटी पनि मनको स्तरमा मात्र सत्य थियो।

  • जब साध्य (आत्मा) पहिलेदेखि नै पूर्ण रूपमा उपलब्ध छ,
  • र साधक (अहंकार) जब मिथ्या ठहरिन्छ,
  • तब साधन (अभ्यास) को के प्रयोजन?
  • आत्मा कुनै कर्म वा कसरतद्वारा कमाइने वस्तु होइन; यो त तपाईंको नित्य-वर्तमान यथार्थ हो।

३. सिद्धि (Attainment) को भ्रामक तृष्णा

  • धेरै साधकहरू सिद्धि, कुण्डलिनी जागरण वा अलौकिक अनुभवको पछि लाग्छन्।
  • तर जनक भन्नुहुन्छ: सिद्धि कसलाई चाहियो? जो अपूर्ण छ उसलाई सिद्धि चाहिन्छ। जो पहिलेदेखि नै परिपूर्ण अद्वैत परब्रह्म हो, उसका लागि कुनै सिद्धि थपिन सक्दैन र कुनै असिद्धि घट्न सक्दैन।

मनन सूत्र:
"साधक, साधन र साध्यको त्रिपुटी मेटिएर जब केवल मौन अद्वैत रहन्छ, त्यही नै मेरो नित्य, अपरिवर्तनीय स्वरूप हो।"

अघिल्लो
पछिल्लो

विषय-सूची (Contents)

📖 आवरण पृष्ठ📜 प्राक्कथन / भूमिका

अध्याय तथा श्लोकहरू:

अध्याय 1: आत्मसाक्षात्कारको उपदेश20 श्लोक
आत्मसाक्षात्कारोपदेशः

राजा जनकका तीन मौलिक प्रश्नहरू (ज्ञान, मुक्ति र वैराग्य) र अष्टावक्रद्वारा साक्षी भावको प्रत्यक्ष उद्घोष।

श्लोकहरू (20):
अध्याय 2: आत्म-विस्मय र आनन्दको उल्लास25 श्लोक
आत्मविस्मयोल्लासः

राजा जनकद्वारा आत्म-साक्षात्कार पश्चात् अद्वितीय चेतनाको अनुभव र विस्मयको प्रकटीकरण।

श्लोकहरू (25):
अध्याय 3: आत्मज्ञानीको परीक्षा14 श्लोक
आत्मज्ञानपरीक्षा

अष्टावक्रद्वारा यदि आत्मबोध भएको छ भने संसारी विषयप्रति आसक्ति किन भनी गरिएको कसी परीक्षण।

श्लोकहरू (14):
अध्याय 4: आत्मज्ञानीको महिमा6 श्लोक
ज्ञानानुकीर्तनम्

सत्यलाई जानेको व्यक्तिको अनुपम स्थिति र सांसारिक सुख-दुःखभन्दा परको स्थितिको प्रशंसा।

श्लोकहरू (6):
अध्याय 5: चित्त लीन हुने चार उपाय4 श्लोक
चित्तलयोपायः

आत्मा निर्लेप, शुद्ध र निराकार छ भन्ने बोधद्वारा चित्तलाई शान्त र लीन बनाउने उपदेश।

श्लोकहरू (4):
अध्याय 6: ज्ञानको वास्तविक स्वरूप4 श्लोक
ज्ञानस्वरूपम्

आकाश जस्तै सर्वव्यापी र अनन्त आत्माको पहिचान।

श्लोकहरू (4):
अध्याय 7: परम शान्तिको प्रत्यक्ष अनुभव5 श्लोक
शान्तानुभवः

जनकद्वारा आफू नै अनन्त महासागर भएको र संसार तरंग मात्र भएको स्वीकारोक्ति।

श्लोकहरू (5):
अध्याय 8: बन्धन र मोक्षको परिभाषा4 श्लोक
बन्धनमोक्षलक्षणम्

मनको चाहना र आसक्ति नै बन्धन हो, अनि ती सबैबाट मुक्ति नै परम मोक्ष हो।

श्लोकहरू (4):
अध्याय 9: निर्वेद र उदासीनता8 श्लोक
निर्वेदवर्णनम्

द्वन्द्व, कर्म, र संशयहरूको निवृत्ति तथा शान्तिको मार्ग।

श्लोकहरू (8):
अध्याय 10: वैराग्य र वासनात्याग8 श्लोक
वैराग्योपदेशः

काम, क्रोध र भोगहरूको निस्सारता बुझेर शान्ति प्राप्त गर्ने प्रेरणा।

श्लोकहरू (8):
अध्याय 11: प्रारब्ध र आत्मशान्ति8 श्लोक
प्रारब्धशान्तिः

सृष्टिको स्वभाव र प्रारब्धलाई बुझेर चिन्तामुक्त हुने कला।

श्लोकहरू (8):
अध्याय 12: आत्मानुभव र मौन स्थिति8 श्लोक
आत्मानुभवस्थितिः

कर्म, संकल्प र ध्यान समेत त्यागेर सहज मौनमा स्थिर हुने जनकको अनुभव।

श्लोकहरू (8):
अध्याय 13: परमानन्दको स्थिति7 श्लोक
परमानन्दप्राप्तिः

आत्मामा स्थित पुरुषका लागि कुनै नियम वा बन्धन बाँकी नरहने घोषणा।

श्लोकहरू (7):
अध्याय 14: सहज शान्ति4 श्लोक
शान्तिबोधः

प्रकृति र आत्माको भेद बुझेर पूर्ण शान्तिमा विश्राम।

श्लोकहरू (4):
अध्याय 15: तत्त्वज्ञानको उपदेश20 श्लोक
तत्त्वोपदेशः

अष्टावक्रद्वारा चैतन्य र आत्मतत्त्वको विस्तृत एवं स्पष्ट रहस्योद्घाटन।

श्लोकहरू (20):
अध्याय 16: विशेष आत्म-उपदेश11 श्लोक
विशेषोपदेशः

बाहिरी शास्त्र वा गुरु चर्चा भन्दा आन्तरिक मौन नै सर्वोपरि भएको उद्घोष।

श्लोकहरू (11):
अध्याय 17: आत्मज्ञानीको स्वभाव20 श्लोक
ज्ञानीस्वभावः

संसारमा रहेर पनि जलमा कमलको पात जस्तै निर्लिप्त ज्ञानीको जीवन।

श्लोकहरू (20):
अध्याय 18: शान्ति र जीवनमुक्ति (१०० श्लोक)100 श्लोक
शान्तिशतकम्

अष्टावक्र गीताको सबैभन्दा गहिरो अध्याय, जसमा जीवनमुक्तको अन्तिम रहस्य खोलिएको छ।

अध्याय 19: आत्म-विश्राम र तृप्ति8 श्लोक
आत्मविश्रामः

जनकद्वारा सबै द्वैत मेटिएर केवल आफ्नो विशुद्ध अस्तित्वको अनुभव।

श्लोकहरू (8):
अध्याय 20: पूर्ण विदेहमुक्ति14 श्लोक
विदेहमुक्तिः

न मोक्ष छ, न बन्धन, न साधक, न सिद्ध— केवल एकमात्र ब्रह्म सत्य हो।

श्लोकहरू (14):