अष्टावक्र गीता पृष्ठभूमि
ॐअध्याय 18

शान्ति र जीवनमुक्ति (१०० श्लोक)

शान्तिशतकम्
अघिल्लो
पछिल्लो

अष्टावक्र उवाच

सद्गुरु अष्टावक्र

श्लोक 26

अतद्वादीव कुरुते न भवेदपि बालिशः। जीवन्मुक्तः सुखी श्रीमान् संसरन्नपि शोभते॥ २६ ॥

atadvādīva kurute na bhaved api bāliśaḥ | jīvanmuktaḥ sukhī śrīmān saṁsarann api śobhate || 26 ||

नेपाली भावार्थ

त्यो जीवनमुक्त पुरुष स्वयं मूर्ख वा अज्ञानी नभए तापनि बाहिरबाट केही नजान्ने सामान्य मानिस झैं (अतद्वादी) व्यवहार गर्दछ; सदा आन्तरिक रूपले सुखी र दिव्य आत्मसम्पत्तिले समृद्ध (श्रीमान्) भएको त्यो ज्ञानी संसारको बीचमा सामान्य रूपले बाँचिरहँदा पनि परम शोभायमान भएर चम्किन्छ।

English Translation

Acting as though he knows nothing, though he is by no means a fool, the liberated sage—happy and endowed with true spiritual splendour (shriman)—shines with grace even while moving about in the world.

सार संक्षेप: अल्पज्ञानी मानिस आफूलाई धेरै जान्ने देखाउन खोज्छ; तर साँचो ब्रह्मज्ञानी आफूलाई पूर्ण साधारण बनाएर राख्छ। ऊ संसारको बीचमा एउटा साधारण बालक जस्तै बाँच्दछ, तर उसको भित्री शान्ति सूर्य जस्तै चम्किरहन्छ।

१. 'अतद्वादी' — ज्ञानीको पाण्डित्यशून्यता

संस्कृतमा 'अतद्वादी' को अर्थ हुन्छ—जो कुनै सिद्धान्तको वकालत गर्दैन, जो आफूलाई 'म ज्ञानी हुँ' भनेर देखाउँदैन।

  • आजभोलि मानिसहरू अलिकति शास्त्र पढ्नासाथ आफूलाई 'पण्डित', 'आचार्य' वा 'दार्शनिक' भनाउन रुचाउँछन्।
  • तर अष्टावक्र भन्नुहुन्छ: साँचो जीवनमुक्त त्यस्तो ढोङ गर्दैन।
    ऊ मूर्ख होइन (न भवेदपि बालिशः)—ऊ त त्रिकालदर्शी तत्त्वज्ञानी हो! तर बाहिरबाट ऊ यति सरल र अनाम भएर बस्छ कि उसलाई हेरेर कसैले पनि शङ्का गर्न सक्दैन कि ऊ कत्रो महान् पुरुष हो।

२. 'श्रीमान्' — साँचो सम्पत्ति के हो?

संसारले बैंक ब्यालेन्स भएको मानिसलाई 'श्रीमान्' भन्छ।
तर त्यो सम्पत्ति त मृत्युले खोसिदिन्छ।
वास्तविक 'श्रीमान्' त्यो हो जसको भण्डारमा आत्म-शान्ति को अक्षय धन छ। उसलाई कसैले लुट्न सक्दैन, कसैले घटाउन सक्दैन।

३. संसारको बीचमा शोभायमान: 'संसरन्नपि शोभते'

ज्ञानी पुरुष संसारबाट भाग्दैन:

  • ऊ परिवारमा हुन्छ, बजारमा हुन्छ, समाजमा हुन्छ।
  • तर जसरी कमलको फूल हिलोको बीचमा फुलेर पनि हिलोबाट अछूतो रहन्छ र सुन्दर देखिन्छ, त्यस्तै जीवनमुक्त संसारको बीचमै बसेर पनि एउटा दिव्य सौन्दर्य र ग्रेस (Grace) का साथ शोभायमान हुन्छ।

मनन सूत्र:
"ज्ञानी भएर पनि साधारण देखिनु नै सर्वोच्च सिद्धिको लक्षण हो; जब ज्ञानको घमण्ड पग्लिन्छ, तब जीवन आफैं दिव्य सौन्दर्य बन्दछ।"

अघिल्लो
पछिल्लो

विषय-सूची (Contents)

📖 आवरण पृष्ठ📜 प्राक्कथन / भूमिका

अध्याय तथा श्लोकहरू:

अध्याय 1: आत्मसाक्षात्कारको उपदेश20 श्लोक
आत्मसाक्षात्कारोपदेशः

राजा जनकका तीन मौलिक प्रश्नहरू (ज्ञान, मुक्ति र वैराग्य) र अष्टावक्रद्वारा साक्षी भावको प्रत्यक्ष उद्घोष।

श्लोकहरू (20):
अध्याय 2: आत्म-विस्मय र आनन्दको उल्लास25 श्लोक
आत्मविस्मयोल्लासः

राजा जनकद्वारा आत्म-साक्षात्कार पश्चात् अद्वितीय चेतनाको अनुभव र विस्मयको प्रकटीकरण।

श्लोकहरू (25):
अध्याय 3: आत्मज्ञानीको परीक्षा14 श्लोक
आत्मज्ञानपरीक्षा

अष्टावक्रद्वारा यदि आत्मबोध भएको छ भने संसारी विषयप्रति आसक्ति किन भनी गरिएको कसी परीक्षण।

श्लोकहरू (14):
अध्याय 4: आत्मज्ञानीको महिमा6 श्लोक
ज्ञानानुकीर्तनम्

सत्यलाई जानेको व्यक्तिको अनुपम स्थिति र सांसारिक सुख-दुःखभन्दा परको स्थितिको प्रशंसा।

श्लोकहरू (6):
अध्याय 5: चित्त लीन हुने चार उपाय4 श्लोक
चित्तलयोपायः

आत्मा निर्लेप, शुद्ध र निराकार छ भन्ने बोधद्वारा चित्तलाई शान्त र लीन बनाउने उपदेश।

श्लोकहरू (4):
अध्याय 6: ज्ञानको वास्तविक स्वरूप4 श्लोक
ज्ञानस्वरूपम्

आकाश जस्तै सर्वव्यापी र अनन्त आत्माको पहिचान।

श्लोकहरू (4):
अध्याय 7: परम शान्तिको प्रत्यक्ष अनुभव5 श्लोक
शान्तानुभवः

जनकद्वारा आफू नै अनन्त महासागर भएको र संसार तरंग मात्र भएको स्वीकारोक्ति।

श्लोकहरू (5):
अध्याय 8: बन्धन र मोक्षको परिभाषा4 श्लोक
बन्धनमोक्षलक्षणम्

मनको चाहना र आसक्ति नै बन्धन हो, अनि ती सबैबाट मुक्ति नै परम मोक्ष हो।

श्लोकहरू (4):
अध्याय 9: निर्वेद र उदासीनता8 श्लोक
निर्वेदवर्णनम्

द्वन्द्व, कर्म, र संशयहरूको निवृत्ति तथा शान्तिको मार्ग।

श्लोकहरू (8):
अध्याय 10: वैराग्य र वासनात्याग8 श्लोक
वैराग्योपदेशः

काम, क्रोध र भोगहरूको निस्सारता बुझेर शान्ति प्राप्त गर्ने प्रेरणा।

श्लोकहरू (8):
अध्याय 11: प्रारब्ध र आत्मशान्ति8 श्लोक
प्रारब्धशान्तिः

सृष्टिको स्वभाव र प्रारब्धलाई बुझेर चिन्तामुक्त हुने कला।

श्लोकहरू (8):
अध्याय 12: आत्मानुभव र मौन स्थिति8 श्लोक
आत्मानुभवस्थितिः

कर्म, संकल्प र ध्यान समेत त्यागेर सहज मौनमा स्थिर हुने जनकको अनुभव।

श्लोकहरू (8):
अध्याय 13: परमानन्दको स्थिति7 श्लोक
परमानन्दप्राप्तिः

आत्मामा स्थित पुरुषका लागि कुनै नियम वा बन्धन बाँकी नरहने घोषणा।

श्लोकहरू (7):
अध्याय 14: सहज शान्ति4 श्लोक
शान्तिबोधः

प्रकृति र आत्माको भेद बुझेर पूर्ण शान्तिमा विश्राम।

श्लोकहरू (4):
अध्याय 15: तत्त्वज्ञानको उपदेश20 श्लोक
तत्त्वोपदेशः

अष्टावक्रद्वारा चैतन्य र आत्मतत्त्वको विस्तृत एवं स्पष्ट रहस्योद्घाटन।

श्लोकहरू (20):
अध्याय 16: विशेष आत्म-उपदेश11 श्लोक
विशेषोपदेशः

बाहिरी शास्त्र वा गुरु चर्चा भन्दा आन्तरिक मौन नै सर्वोपरि भएको उद्घोष।

श्लोकहरू (11):
अध्याय 17: आत्मज्ञानीको स्वभाव20 श्लोक
ज्ञानीस्वभावः

संसारमा रहेर पनि जलमा कमलको पात जस्तै निर्लिप्त ज्ञानीको जीवन।

श्लोकहरू (20):
अध्याय 18: शान्ति र जीवनमुक्ति (१०० श्लोक)100 श्लोक
शान्तिशतकम्

अष्टावक्र गीताको सबैभन्दा गहिरो अध्याय, जसमा जीवनमुक्तको अन्तिम रहस्य खोलिएको छ।

अध्याय 19: आत्म-विश्राम र तृप्ति8 श्लोक
आत्मविश्रामः

जनकद्वारा सबै द्वैत मेटिएर केवल आफ्नो विशुद्ध अस्तित्वको अनुभव।

श्लोकहरू (8):
अध्याय 20: पूर्ण विदेहमुक्ति14 श्लोक
विदेहमुक्तिः

न मोक्ष छ, न बन्धन, न साधक, न सिद्ध— केवल एकमात्र ब्रह्म सत्य हो।

श्लोकहरू (14):