अष्टावक्र गीता पृष्ठभूमि
ॐअध्याय 18

शान्ति र जीवनमुक्ति (१०० श्लोक)

शान्तिशतकम्
अघिल्लो
पछिल्लो

अष्टावक्र उवाच

सद्गुरु अष्टावक्र

श्लोक 22

असंसारस्य तु क्वापि न हर्षो न विषादता। स शीतलमना नित्यं विदेह इव राजते॥ २२ ॥

asaṁsārasya tu kvāpi na harṣo na viṣādatā | sa śītalamanā nityaṁ videha iva rājate || 22 ||

नेपाली भावार्थ

जुन ज्ञानीको मनबाट सांसारिकता (संसार-भाव) पूर्णतया मेटिइसकेको छ, उसलाई कतै पनि न त कुनै अहङ्कारी हर्ष हुन्छ, न त कुनै विषाद वा निराशा नै; त्यो पुरुष सदा शीतल मन लिएर शरीर छँदा-छँदै पनि साक्षात् विदेह (शरीररहित) झैं सदा शोभायमान रहन्छ।

English Translation

For one who has transcended the world of relativity, there is never joy nor sorrow anywhere. With an ever-cool and serene mind, he shines forth resplendent as if entirely free of the physical body (videha).

सार संक्षेप: 'विदेह' हुनुको अर्थ शरीर मर्नु होइन; शरीर रहँदा-रहँदै शरीरसँगको मानसिक तादात्म्य (देहाभिमान) टुट्नु नै विदेह स्थिति हो। यस्तो ज्ञानीको मन हिउँ जस्तै शीतल हुन्छ, संसारको कुनै तापले उसलाई पोल्न सक्दैन।

१. 'असंसारस्य' — संसार कसका लागि सकियो?

संसार कुनै बाहिरी माटो वा ढुङ्गाको नाम होइन; संसार मनभित्रको वासना, डर र लोभको नाम हो।

  • जसको मनभित्रबाट यी तीनै कुरा मेटिए, उसका लागि संसार समाप्त भयो (असंसारस्य)।
  • यस्तो मानिसलाई न त कुनै ठूलो लाभ हुँदा नाच्ने हर्ष हुन्छ, न त ठूलो घाटा हुँदा रुने विषाद नै हुन्छ।

ऊ दुवै अवस्थामा समुद्रको गहिराइ जस्तै अटल र शान्त रहन्छ।

२. 'शीतलमनाः' — शीतल मनको आनन्द

संसारका मानिसहरूको मन सधैं तातो हुन्छ:

  • कहिले ईर्ष्याको आगोले तातो।
  • कहिले कामवासनाको आगोले तातो।
  • कहिले क्रोध र चिन्ताको आगोले तातो।
    तर ज्ञानीको मन 'शीतलमनाः' हुन्छ—चन्द्रमाको किरण जस्तै शीतल!
    उसको उपस्थितिमा आउने जोसुकै व्यक्तिले पनि शीतलता र शान्तिको अनुभव गर्दछ।

३. 'विदेह इव राजते' — राजा जनकको पदवी

यो श्लोक राजा जनकका लागि विशेष सान्दर्भिक छ, जसलाई इतिहासमा 'विदेह राजा' भनिन्छ।

  • जनक दरबारमा बस्थे, सुनका आभूषण लगाउँथे, तर उनी 'विदेह' थिए किनभने उनको मन शरीरसँग टाँसिएको थिएन।
  • उनी शरीरलाई एउटा पाहुनाघर मान्थे र आफूलाई भित्र बस्ने अशरीरी परमात्मा!

मनन सूत्र:
"न हर्षले मात्तिने, न विषादले आत्तिने; शरीरमा रहेर पनि शरीरभन्दा पर हुनु नै साँचो विदेहत्व हो।"

अघिल्लो
पछिल्लो

विषय-सूची (Contents)

📖 आवरण पृष्ठ📜 प्राक्कथन / भूमिका

अध्याय तथा श्लोकहरू:

अध्याय 1: आत्मसाक्षात्कारको उपदेश20 श्लोक
आत्मसाक्षात्कारोपदेशः

राजा जनकका तीन मौलिक प्रश्नहरू (ज्ञान, मुक्ति र वैराग्य) र अष्टावक्रद्वारा साक्षी भावको प्रत्यक्ष उद्घोष।

श्लोकहरू (20):
अध्याय 2: आत्म-विस्मय र आनन्दको उल्लास25 श्लोक
आत्मविस्मयोल्लासः

राजा जनकद्वारा आत्म-साक्षात्कार पश्चात् अद्वितीय चेतनाको अनुभव र विस्मयको प्रकटीकरण।

श्लोकहरू (25):
अध्याय 3: आत्मज्ञानीको परीक्षा14 श्लोक
आत्मज्ञानपरीक्षा

अष्टावक्रद्वारा यदि आत्मबोध भएको छ भने संसारी विषयप्रति आसक्ति किन भनी गरिएको कसी परीक्षण।

श्लोकहरू (14):
अध्याय 4: आत्मज्ञानीको महिमा6 श्लोक
ज्ञानानुकीर्तनम्

सत्यलाई जानेको व्यक्तिको अनुपम स्थिति र सांसारिक सुख-दुःखभन्दा परको स्थितिको प्रशंसा।

श्लोकहरू (6):
अध्याय 5: चित्त लीन हुने चार उपाय4 श्लोक
चित्तलयोपायः

आत्मा निर्लेप, शुद्ध र निराकार छ भन्ने बोधद्वारा चित्तलाई शान्त र लीन बनाउने उपदेश।

श्लोकहरू (4):
अध्याय 6: ज्ञानको वास्तविक स्वरूप4 श्लोक
ज्ञानस्वरूपम्

आकाश जस्तै सर्वव्यापी र अनन्त आत्माको पहिचान।

श्लोकहरू (4):
अध्याय 7: परम शान्तिको प्रत्यक्ष अनुभव5 श्लोक
शान्तानुभवः

जनकद्वारा आफू नै अनन्त महासागर भएको र संसार तरंग मात्र भएको स्वीकारोक्ति।

श्लोकहरू (5):
अध्याय 8: बन्धन र मोक्षको परिभाषा4 श्लोक
बन्धनमोक्षलक्षणम्

मनको चाहना र आसक्ति नै बन्धन हो, अनि ती सबैबाट मुक्ति नै परम मोक्ष हो।

श्लोकहरू (4):
अध्याय 9: निर्वेद र उदासीनता8 श्लोक
निर्वेदवर्णनम्

द्वन्द्व, कर्म, र संशयहरूको निवृत्ति तथा शान्तिको मार्ग।

श्लोकहरू (8):
अध्याय 10: वैराग्य र वासनात्याग8 श्लोक
वैराग्योपदेशः

काम, क्रोध र भोगहरूको निस्सारता बुझेर शान्ति प्राप्त गर्ने प्रेरणा।

श्लोकहरू (8):
अध्याय 11: प्रारब्ध र आत्मशान्ति8 श्लोक
प्रारब्धशान्तिः

सृष्टिको स्वभाव र प्रारब्धलाई बुझेर चिन्तामुक्त हुने कला।

श्लोकहरू (8):
अध्याय 12: आत्मानुभव र मौन स्थिति8 श्लोक
आत्मानुभवस्थितिः

कर्म, संकल्प र ध्यान समेत त्यागेर सहज मौनमा स्थिर हुने जनकको अनुभव।

श्लोकहरू (8):
अध्याय 13: परमानन्दको स्थिति7 श्लोक
परमानन्दप्राप्तिः

आत्मामा स्थित पुरुषका लागि कुनै नियम वा बन्धन बाँकी नरहने घोषणा।

श्लोकहरू (7):
अध्याय 14: सहज शान्ति4 श्लोक
शान्तिबोधः

प्रकृति र आत्माको भेद बुझेर पूर्ण शान्तिमा विश्राम।

श्लोकहरू (4):
अध्याय 15: तत्त्वज्ञानको उपदेश20 श्लोक
तत्त्वोपदेशः

अष्टावक्रद्वारा चैतन्य र आत्मतत्त्वको विस्तृत एवं स्पष्ट रहस्योद्घाटन।

श्लोकहरू (20):
अध्याय 16: विशेष आत्म-उपदेश11 श्लोक
विशेषोपदेशः

बाहिरी शास्त्र वा गुरु चर्चा भन्दा आन्तरिक मौन नै सर्वोपरि भएको उद्घोष।

श्लोकहरू (11):
अध्याय 17: आत्मज्ञानीको स्वभाव20 श्लोक
ज्ञानीस्वभावः

संसारमा रहेर पनि जलमा कमलको पात जस्तै निर्लिप्त ज्ञानीको जीवन।

श्लोकहरू (20):
अध्याय 18: शान्ति र जीवनमुक्ति (१०० श्लोक)100 श्लोक
शान्तिशतकम्

अष्टावक्र गीताको सबैभन्दा गहिरो अध्याय, जसमा जीवनमुक्तको अन्तिम रहस्य खोलिएको छ।

अध्याय 19: आत्म-विश्राम र तृप्ति8 श्लोक
आत्मविश्रामः

जनकद्वारा सबै द्वैत मेटिएर केवल आफ्नो विशुद्ध अस्तित्वको अनुभव।

श्लोकहरू (8):
अध्याय 20: पूर्ण विदेहमुक्ति14 श्लोक
विदेहमुक्तिः

न मोक्ष छ, न बन्धन, न साधक, न सिद्ध— केवल एकमात्र ब्रह्म सत्य हो।

श्लोकहरू (14):