अष्टावक्र उवाच
सद्गुरु अष्टावक्र
श्लोक 22
असंसारस्य तु क्वापि न हर्षो न विषादता। स शीतलमना नित्यं विदेह इव राजते॥ २२ ॥
asaṁsārasya tu kvāpi na harṣo na viṣādatā | sa śītalamanā nityaṁ videha iva rājate || 22 ||
नेपाली भावार्थ
जुन ज्ञानीको मनबाट सांसारिकता (संसार-भाव) पूर्णतया मेटिइसकेको छ, उसलाई कतै पनि न त कुनै अहङ्कारी हर्ष हुन्छ, न त कुनै विषाद वा निराशा नै; त्यो पुरुष सदा शीतल मन लिएर शरीर छँदा-छँदै पनि साक्षात् विदेह (शरीररहित) झैं सदा शोभायमान रहन्छ।
English Translation
For one who has transcended the world of relativity, there is never joy nor sorrow anywhere. With an ever-cool and serene mind, he shines forth resplendent as if entirely free of the physical body (videha).
सार संक्षेप: 'विदेह' हुनुको अर्थ शरीर मर्नु होइन; शरीर रहँदा-रहँदै शरीरसँगको मानसिक तादात्म्य (देहाभिमान) टुट्नु नै विदेह स्थिति हो। यस्तो ज्ञानीको मन हिउँ जस्तै शीतल हुन्छ, संसारको कुनै तापले उसलाई पोल्न सक्दैन।
१. 'असंसारस्य' — संसार कसका लागि सकियो?
संसार कुनै बाहिरी माटो वा ढुङ्गाको नाम होइन; संसार मनभित्रको वासना, डर र लोभको नाम हो।
ऊ दुवै अवस्थामा समुद्रको गहिराइ जस्तै अटल र शान्त रहन्छ।
२. 'शीतलमनाः' — शीतल मनको आनन्द
संसारका मानिसहरूको मन सधैं तातो हुन्छ:
तर ज्ञानीको मन 'शीतलमनाः' हुन्छ—चन्द्रमाको किरण जस्तै शीतल!
उसको उपस्थितिमा आउने जोसुकै व्यक्तिले पनि शीतलता र शान्तिको अनुभव गर्दछ।
३. 'विदेह इव राजते' — राजा जनकको पदवी
यो श्लोक राजा जनकका लागि विशेष सान्दर्भिक छ, जसलाई इतिहासमा 'विदेह राजा' भनिन्छ।