जनक उवाच
आत्मज्ञानी जनक
श्लोक 2
क्व धनानि क्व मित्राणि क्व मे विषयदस्यवः। क्व शास्त्रं क्व च विज्ञानं यदा मे गलिता स्पृहा॥ २ ॥
kva dhanāni kva mitrāṇi kva me viṣayadasyavaḥ | kva śāstraṁ kva ca vijñānaṁ yadā me galitā spṛhā || 2 ||
नेपाली भावार्थ
जब मेरो भित्रबाट संसारका सबै तृष्णा र चाहनाहरू पग्लिएर शान्त भइसकेका छन्; तब अब मेरो लागि धन-सम्पत्तिको के काम? मित्रहरूको के प्रयोजन? मेरो होस लुट्ने इन्द्रिय-विषय रूपी डाँकुहरू अब कहाँ गए? र ती बाहिरी शास्त्रहरू तथा बौद्धिक दर्शनहरूको समेत अब के आवश्यकता रह्यो?
English Translation
Where is wealth, where are friends, where are the sensory thieves that robbed my heart, and where are scriptures and intellectual learning, now that all my cravings have completely melted away?
सार संक्षेप: संसारका धन, मित्र, शास्त्र र विषय-भोगहरू तबसम्म मात्र महत्त्वपूर्ण लाग्छन्, जबसम्म मनमा तृष्णा जीवित हुन्छ। जब तृष्णा नै पग्लिन्छ, तब सबै बाहिरी आश्रयहरू स्वतः अर्थहीन बन्दछन्।
१. 'विषयदस्यवः' — इन्द्रिय-विषय रूपी डाँकुहरू
राजा जनक यहाँ अत्यन्त मार्मिक उपमा प्रयोग गर्नुहुन्छ: 'विषयदस्यवः' (इन्द्रिय-विषय रूपी डाँकु वा चोरहरू)।
दस्यु भनेको डाँकु हो जसले धन लुट्छ।
तर शब्द, स्पर्श, रूप, रस र गन्ध रूपी डाँकुहरूले के लुटे?
जनक भन्नुहुन्छ:
२. 'क्व शास्त्रं क्व च विज्ञानम्' — शास्त्रहरूको पार
जबसम्म मानिस बिरामी हुन्छ, उसलाई औषधिको सूची (शास्त्र) चाहिन्छ।
तर जब मानिस पूर्ण निरोगी भयो, तब औषधिको किताब कण्ठ गरेर के काम?
३. 'गलिता स्पृहा' — तृष्णाको विलीनीकरण
संसारको कुनै पनि चिज खराब होइन; केवल त्यसप्रतिको 'स्पृहा' (अन्धो तृष्णा) नै सबै दुःखको कारण हो।
जब तृष्णा पग्लिन्छ: