अष्टावक्र गीता पृष्ठभूमि
ॐअध्याय 14

सहज शान्ति

शान्तिबोधः
अघिल्लो
पछिल्लो

जनक उवाच

आत्मज्ञानी जनक

श्लोक 2

क्व धनानि क्व मित्राणि क्व मे विषयदस्यवः। क्व शास्त्रं क्व च विज्ञानं यदा मे गलिता स्पृहा॥ २ ॥

kva dhanāni kva mitrāṇi kva me viṣayadasyavaḥ | kva śāstraṁ kva ca vijñānaṁ yadā me galitā spṛhā || 2 ||

नेपाली भावार्थ

जब मेरो भित्रबाट संसारका सबै तृष्णा र चाहनाहरू पग्लिएर शान्त भइसकेका छन्; तब अब मेरो लागि धन-सम्पत्तिको के काम? मित्रहरूको के प्रयोजन? मेरो होस लुट्ने इन्द्रिय-विषय रूपी डाँकुहरू अब कहाँ गए? र ती बाहिरी शास्त्रहरू तथा बौद्धिक दर्शनहरूको समेत अब के आवश्यकता रह्यो?

English Translation

Where is wealth, where are friends, where are the sensory thieves that robbed my heart, and where are scriptures and intellectual learning, now that all my cravings have completely melted away?

सार संक्षेप: संसारका धन, मित्र, शास्त्र र विषय-भोगहरू तबसम्म मात्र महत्त्वपूर्ण लाग्छन्, जबसम्म मनमा तृष्णा जीवित हुन्छ। जब तृष्णा नै पग्लिन्छ, तब सबै बाहिरी आश्रयहरू स्वतः अर्थहीन बन्दछन्।

१. 'विषयदस्यवः' — इन्द्रिय-विषय रूपी डाँकुहरू

राजा जनक यहाँ अत्यन्त मार्मिक उपमा प्रयोग गर्नुहुन्छ: 'विषयदस्यवः' (इन्द्रिय-विषय रूपी डाँकु वा चोरहरू)।
दस्यु भनेको डाँकु हो जसले धन लुट्छ।
तर शब्द, स्पर्श, रूप, रस र गन्ध रूपी डाँकुहरूले के लुटे?

  • तिनीहरूले हाम्रो भित्री शान्ति, आत्म-स्मृति र समय लुटे!
  • मानिस आँखाको लोभमा फस्यो, जिब्रोको स्वादमा फस्यो, कानको प्रशंसामा फस्यो र जीवनभर आफ्नो आत्मालाई बिर्सिएर दास बन्यो।

जनक भन्नुहुन्छ:

"जब मेरो भित्रको तृष्णा नै मर्यो, तब ती डाँकुहरू मलाई लुट्न असमर्थ भए! अब ती डाँकुहरू कहाँ गए?"

२. 'क्व शास्त्रं क्व च विज्ञानम्' — शास्त्रहरूको पार

जबसम्म मानिस बिरामी हुन्छ, उसलाई औषधिको सूची (शास्त्र) चाहिन्छ।
तर जब मानिस पूर्ण निरोगी भयो, तब औषधिको किताब कण्ठ गरेर के काम?

  • शास्त्रहरूले देखाएको बाटो आत्म-साक्षात्कार थियो।
  • जब जनकले आफ्नो आत्मालाई प्रत्यक्ष अनुभूति गरिसक्नुभयो, तब शब्द र पाण्डित्यको आवश्यकता पनि सकियो।

३. 'गलिता स्पृहा' — तृष्णाको विलीनीकरण

संसारको कुनै पनि चिज खराब होइन; केवल त्यसप्रतिको 'स्पृहा' (अन्धो तृष्णा) नै सबै दुःखको कारण हो।
जब तृष्णा पग्लिन्छ:

  • राजा जनक दरबारमै छन्, तर धनको कुनै लोभ छैन।
  • उनी मित्रहरूसँगै छन्, तर कुनै मोह छैन।
  • उनी पूर्णतया स्वतन्त्र र निर्भय छन्।

मनन सूत्र:
"तृष्णा हराएपछि न धनको लोभ रहन्छ, न विषयको भय, न शास्त्रको भारी; मानिस आफ्नै अखण्ड प्रकाशमा विश्राम लिन्छ।"

अघिल्लो
पछिल्लो

विषय-सूची (Contents)

📖 आवरण पृष्ठ📜 प्राक्कथन / भूमिका

अध्याय तथा श्लोकहरू:

अध्याय 1: आत्मसाक्षात्कारको उपदेश20 श्लोक
आत्मसाक्षात्कारोपदेशः

राजा जनकका तीन मौलिक प्रश्नहरू (ज्ञान, मुक्ति र वैराग्य) र अष्टावक्रद्वारा साक्षी भावको प्रत्यक्ष उद्घोष।

श्लोकहरू (20):
अध्याय 2: आत्म-विस्मय र आनन्दको उल्लास25 श्लोक
आत्मविस्मयोल्लासः

राजा जनकद्वारा आत्म-साक्षात्कार पश्चात् अद्वितीय चेतनाको अनुभव र विस्मयको प्रकटीकरण।

श्लोकहरू (25):
अध्याय 3: आत्मज्ञानीको परीक्षा14 श्लोक
आत्मज्ञानपरीक्षा

अष्टावक्रद्वारा यदि आत्मबोध भएको छ भने संसारी विषयप्रति आसक्ति किन भनी गरिएको कसी परीक्षण।

श्लोकहरू (14):
अध्याय 4: आत्मज्ञानीको महिमा6 श्लोक
ज्ञानानुकीर्तनम्

सत्यलाई जानेको व्यक्तिको अनुपम स्थिति र सांसारिक सुख-दुःखभन्दा परको स्थितिको प्रशंसा।

श्लोकहरू (6):
अध्याय 5: चित्त लीन हुने चार उपाय4 श्लोक
चित्तलयोपायः

आत्मा निर्लेप, शुद्ध र निराकार छ भन्ने बोधद्वारा चित्तलाई शान्त र लीन बनाउने उपदेश।

श्लोकहरू (4):
अध्याय 6: ज्ञानको वास्तविक स्वरूप4 श्लोक
ज्ञानस्वरूपम्

आकाश जस्तै सर्वव्यापी र अनन्त आत्माको पहिचान।

श्लोकहरू (4):
अध्याय 7: परम शान्तिको प्रत्यक्ष अनुभव5 श्लोक
शान्तानुभवः

जनकद्वारा आफू नै अनन्त महासागर भएको र संसार तरंग मात्र भएको स्वीकारोक्ति।

श्लोकहरू (5):
अध्याय 8: बन्धन र मोक्षको परिभाषा4 श्लोक
बन्धनमोक्षलक्षणम्

मनको चाहना र आसक्ति नै बन्धन हो, अनि ती सबैबाट मुक्ति नै परम मोक्ष हो।

श्लोकहरू (4):
अध्याय 9: निर्वेद र उदासीनता8 श्लोक
निर्वेदवर्णनम्

द्वन्द्व, कर्म, र संशयहरूको निवृत्ति तथा शान्तिको मार्ग।

श्लोकहरू (8):
अध्याय 10: वैराग्य र वासनात्याग8 श्लोक
वैराग्योपदेशः

काम, क्रोध र भोगहरूको निस्सारता बुझेर शान्ति प्राप्त गर्ने प्रेरणा।

श्लोकहरू (8):
अध्याय 11: प्रारब्ध र आत्मशान्ति8 श्लोक
प्रारब्धशान्तिः

सृष्टिको स्वभाव र प्रारब्धलाई बुझेर चिन्तामुक्त हुने कला।

श्लोकहरू (8):
अध्याय 12: आत्मानुभव र मौन स्थिति8 श्लोक
आत्मानुभवस्थितिः

कर्म, संकल्प र ध्यान समेत त्यागेर सहज मौनमा स्थिर हुने जनकको अनुभव।

श्लोकहरू (8):
अध्याय 13: परमानन्दको स्थिति7 श्लोक
परमानन्दप्राप्तिः

आत्मामा स्थित पुरुषका लागि कुनै नियम वा बन्धन बाँकी नरहने घोषणा।

श्लोकहरू (7):
अध्याय 14: सहज शान्ति4 श्लोक
शान्तिबोधः

प्रकृति र आत्माको भेद बुझेर पूर्ण शान्तिमा विश्राम।

श्लोकहरू (4):
अध्याय 15: तत्त्वज्ञानको उपदेश20 श्लोक
तत्त्वोपदेशः

अष्टावक्रद्वारा चैतन्य र आत्मतत्त्वको विस्तृत एवं स्पष्ट रहस्योद्घाटन।

श्लोकहरू (20):
अध्याय 16: विशेष आत्म-उपदेश11 श्लोक
विशेषोपदेशः

बाहिरी शास्त्र वा गुरु चर्चा भन्दा आन्तरिक मौन नै सर्वोपरि भएको उद्घोष।

श्लोकहरू (11):
अध्याय 17: आत्मज्ञानीको स्वभाव20 श्लोक
ज्ञानीस्वभावः

संसारमा रहेर पनि जलमा कमलको पात जस्तै निर्लिप्त ज्ञानीको जीवन।

श्लोकहरू (20):
अध्याय 18: शान्ति र जीवनमुक्ति (१०० श्लोक)100 श्लोक
शान्तिशतकम्

अष्टावक्र गीताको सबैभन्दा गहिरो अध्याय, जसमा जीवनमुक्तको अन्तिम रहस्य खोलिएको छ।

अध्याय 19: आत्म-विश्राम र तृप्ति8 श्लोक
आत्मविश्रामः

जनकद्वारा सबै द्वैत मेटिएर केवल आफ्नो विशुद्ध अस्तित्वको अनुभव।

श्लोकहरू (8):
अध्याय 20: पूर्ण विदेहमुक्ति14 श्लोक
विदेहमुक्तिः

न मोक्ष छ, न बन्धन, न साधक, न सिद्ध— केवल एकमात्र ब्रह्म सत्य हो।

श्लोकहरू (14):