अष्टावक्र गीता पृष्ठभूमि
ॐअध्याय 18

शान्ति र जीवनमुक्ति (१०० श्लोक)

शान्तिशतकम्
अघिल्लो
पछिल्लो

अष्टावक्र उवाच

सद्गुरु अष्टावक्र

श्लोक 94

सुप्तोऽपि न सुषुप्तौ च स्वप्नेऽपि शयितो न च। जागरेऽपि न जागर्ति धीरस्तृप्तः पदे पदे॥ ९४॥

supto'pi na suṣuptau ca svapne'pi śayito na ca | jāgare'pi na jāgarti dhīrastṛptaḥ pade pade || 94 ||

नेपाली भावार्थ

धीर ज्ञानी पुरुष बाहिरबाट सुतेको जस्तो देखिए पनि अज्ञानको गहिरो निद्रा (सुषुप्ति) मा हुँदैन, सपना देख्दा पनि भ्रममा सुतेको हुँदैन, र जाग्रत अवस्थामा पनि संसारी मानिस जस्तै द्वैतमा ब्युँझिएको हुँदैन— ऊ त प्रत्येक क्षण र प्रत्येक अवस्थामा आफ्नै आत्मस्वरूपमा सदा पूर्ण तृप्त रहन्छ।

English Translation

Though asleep he is not in deep sleep, though in dreams he does not lie dreaming, and though in the waking state he is not awake to worldly duality; the steadfast sage is perpetually contented at every step.

सार संक्षेप: ज्ञानी तीनवटै अवस्था— जाग्रत, स्वप्न र सुषुप्ति— भन्दा पर रहेको 'तुरीय' (साक्षी चैतन्य) मा बस्छ। ऊ सुत्दा पनि उसको चेतना जागा रहन्छ, र संसारमा काम गर्दा पनि उसलाई संसार सपना जस्तै लाग्छ।

१. तीन अवस्थाभन्दा पर: तुरीय चैतन्य

मानव जीवन यी तीन अवस्थाको चक्रमा घुम्छ:

  1. जाग्रत (Waking): संसारका विषयहरू देखिन्छन् र सत्य लाग्छन्।
  2. स्वप्न (Dreaming): मनका कल्पनाहरू सत्य लाग्छन्।
  3. सुषुप्ति (Deep Sleep): जहाँ सबै हराउँछ तर अज्ञानको अन्धकार रहन्छ।

तर आत्मज्ञानी:

  • सुप्तोऽपि न सुषुप्तौ: जब उसको शरीर निदाउँछ, उसको चेतना अज्ञानमा हराउँदैन; ऊ आफ्नो साक्षी प्रकाशमा जागा नै हुन्छ।
  • स्वप्नेऽपि शयितो न च: सपना आउँदा पनि उसलाई थाहा हुन्छ कि यो मनको सिनेमा मात्र हो।
  • जागरेऽपि न जागर्ति: आँखा खोलेर संसारमा व्यवहार गर्दा पनि ऊ संसारी जस्तै संसारलाई ठोस सत्य मान्दैन; उसलाई लाग्छ कि यो जाग्रत संसार पनि एउटा लामो सपना मात्र हो।

२. 'तृप्तः पदे पदे' — प्रतिक्षण परमानन्द

संसारी मानिसको सन्तुष्टि अवस्थामा निर्भर हुन्छ— "निद्रा लागेन, म दुःखी भएँ; नराम्रो सपना आयो, म तर्सिएँ; जाग्रतमा समस्या आयो, म चिन्तित भएँ।"
तर ज्ञानी 'पदे पदे' (प्रत्येक पाइलामा) तृप्त हुन्छ:

  • शरीर जाग्यो— आनन्द!
  • शरीर सुत्यो— आनन्द!
  • सपना आयो— आनन्द!
    किनकि उसको आनन्द अवस्थामा होइन, तीनवटै अवस्थालाई हेर्ने अचल आत्मामा अडिएको छ।

३. साधकका लागि व्यावहारिक अभ्यास

  • सुत्दा पनि आफ्नो साक्षी भावलाई स्मरण गर्नुहोस्।
  • दिनभर काम गर्दा संसारलाई धेरै ठोस नमानेर एउटा सुन्दर नाटक वा सपना जस्तै हल्का रूपमा लिनुहोस्।
  • आफ्नो मूल पहिचानलाई जाग्रत, स्वप्न र सुषुप्तिको साक्षी 'तुरीय' रूपमा अनुभव गर्नुहोस्।

मनन सूत्र:
"म न सुत्ने शरीर हुँ, न सपना देख्ने मन; म त जाग्रत, स्वप्न र सुषुप्ति तिनै अवस्थालाई प्रकाशित गर्ने अखण्ड तुरीय चैतन्य हुँ।"

अघिल्लो
पछिल्लो

विषय-सूची (Contents)

📖 आवरण पृष्ठ📜 प्राक्कथन / भूमिका

अध्याय तथा श्लोकहरू:

अध्याय 1: आत्मसाक्षात्कारको उपदेश20 श्लोक
आत्मसाक्षात्कारोपदेशः

राजा जनकका तीन मौलिक प्रश्नहरू (ज्ञान, मुक्ति र वैराग्य) र अष्टावक्रद्वारा साक्षी भावको प्रत्यक्ष उद्घोष।

श्लोकहरू (20):
अध्याय 2: आत्म-विस्मय र आनन्दको उल्लास25 श्लोक
आत्मविस्मयोल्लासः

राजा जनकद्वारा आत्म-साक्षात्कार पश्चात् अद्वितीय चेतनाको अनुभव र विस्मयको प्रकटीकरण।

श्लोकहरू (25):
अध्याय 3: आत्मज्ञानीको परीक्षा14 श्लोक
आत्मज्ञानपरीक्षा

अष्टावक्रद्वारा यदि आत्मबोध भएको छ भने संसारी विषयप्रति आसक्ति किन भनी गरिएको कसी परीक्षण।

श्लोकहरू (14):
अध्याय 4: आत्मज्ञानीको महिमा6 श्लोक
ज्ञानानुकीर्तनम्

सत्यलाई जानेको व्यक्तिको अनुपम स्थिति र सांसारिक सुख-दुःखभन्दा परको स्थितिको प्रशंसा।

श्लोकहरू (6):
अध्याय 5: चित्त लीन हुने चार उपाय4 श्लोक
चित्तलयोपायः

आत्मा निर्लेप, शुद्ध र निराकार छ भन्ने बोधद्वारा चित्तलाई शान्त र लीन बनाउने उपदेश।

श्लोकहरू (4):
अध्याय 6: ज्ञानको वास्तविक स्वरूप4 श्लोक
ज्ञानस्वरूपम्

आकाश जस्तै सर्वव्यापी र अनन्त आत्माको पहिचान।

श्लोकहरू (4):
अध्याय 7: परम शान्तिको प्रत्यक्ष अनुभव5 श्लोक
शान्तानुभवः

जनकद्वारा आफू नै अनन्त महासागर भएको र संसार तरंग मात्र भएको स्वीकारोक्ति।

श्लोकहरू (5):
अध्याय 8: बन्धन र मोक्षको परिभाषा4 श्लोक
बन्धनमोक्षलक्षणम्

मनको चाहना र आसक्ति नै बन्धन हो, अनि ती सबैबाट मुक्ति नै परम मोक्ष हो।

श्लोकहरू (4):
अध्याय 9: निर्वेद र उदासीनता8 श्लोक
निर्वेदवर्णनम्

द्वन्द्व, कर्म, र संशयहरूको निवृत्ति तथा शान्तिको मार्ग।

श्लोकहरू (8):
अध्याय 10: वैराग्य र वासनात्याग8 श्लोक
वैराग्योपदेशः

काम, क्रोध र भोगहरूको निस्सारता बुझेर शान्ति प्राप्त गर्ने प्रेरणा।

श्लोकहरू (8):
अध्याय 11: प्रारब्ध र आत्मशान्ति8 श्लोक
प्रारब्धशान्तिः

सृष्टिको स्वभाव र प्रारब्धलाई बुझेर चिन्तामुक्त हुने कला।

श्लोकहरू (8):
अध्याय 12: आत्मानुभव र मौन स्थिति8 श्लोक
आत्मानुभवस्थितिः

कर्म, संकल्प र ध्यान समेत त्यागेर सहज मौनमा स्थिर हुने जनकको अनुभव।

श्लोकहरू (8):
अध्याय 13: परमानन्दको स्थिति7 श्लोक
परमानन्दप्राप्तिः

आत्मामा स्थित पुरुषका लागि कुनै नियम वा बन्धन बाँकी नरहने घोषणा।

श्लोकहरू (7):
अध्याय 14: सहज शान्ति4 श्लोक
शान्तिबोधः

प्रकृति र आत्माको भेद बुझेर पूर्ण शान्तिमा विश्राम।

श्लोकहरू (4):
अध्याय 15: तत्त्वज्ञानको उपदेश20 श्लोक
तत्त्वोपदेशः

अष्टावक्रद्वारा चैतन्य र आत्मतत्त्वको विस्तृत एवं स्पष्ट रहस्योद्घाटन।

श्लोकहरू (20):
अध्याय 16: विशेष आत्म-उपदेश11 श्लोक
विशेषोपदेशः

बाहिरी शास्त्र वा गुरु चर्चा भन्दा आन्तरिक मौन नै सर्वोपरि भएको उद्घोष।

श्लोकहरू (11):
अध्याय 17: आत्मज्ञानीको स्वभाव20 श्लोक
ज्ञानीस्वभावः

संसारमा रहेर पनि जलमा कमलको पात जस्तै निर्लिप्त ज्ञानीको जीवन।

श्लोकहरू (20):
अध्याय 18: शान्ति र जीवनमुक्ति (१०० श्लोक)100 श्लोक
शान्तिशतकम्

अष्टावक्र गीताको सबैभन्दा गहिरो अध्याय, जसमा जीवनमुक्तको अन्तिम रहस्य खोलिएको छ।

अध्याय 19: आत्म-विश्राम र तृप्ति8 श्लोक
आत्मविश्रामः

जनकद्वारा सबै द्वैत मेटिएर केवल आफ्नो विशुद्ध अस्तित्वको अनुभव।

श्लोकहरू (8):
अध्याय 20: पूर्ण विदेहमुक्ति14 श्लोक
विदेहमुक्तिः

न मोक्ष छ, न बन्धन, न साधक, न सिद्ध— केवल एकमात्र ब्रह्म सत्य हो।

श्लोकहरू (14):