अष्टावक्र गीता पृष्ठभूमि
ॐअध्याय 15

तत्त्वज्ञानको उपदेश

तत्त्वोपदेशः
अघिल्लो
पछिल्लो

अष्टावक्र उवाच

सद्गुरु अष्टावक्र

श्लोक 13

एकस्मिन्नव्यये शान्ते चिदाकाशेऽमले त्वयि। कुतो जन्म कुतो कर्म कुतोऽहंकार एव च॥ १३ ॥

ekasminn avyaye śānte cid-ākāśe'male tvayi | kuto janma kuto karma kuto'haṅkāra eva ca || 13 ||

नेपाली भावार्थ

एकमात्र, अविनाशी, परम शान्त, निर्मल र अनन्त चैतन्य रूपी आकाश स्वरूप तिमीभित्र जन्म कहाँबाट हुन सक्छ? कर्म कहाँबाट आउन सक्छ? र अहङ्कार ('म' भन्ने झूटा भाव) नै कहाँबाट सम्भव हुन सक्छ? यी सबै त केवल भ्रम मात्र हुन्!

English Translation

In you—who are the one, imperishable, tranquil, taintless Space of Pure Consciousness—whence can there be birth, whence can there be karma, and whence indeed can there be the ego?

सार संक्षेप: जहाँ आकाश जस्तै शुद्ध र निर्मल चेतना मात्र छ, त्यहाँ जन्म, कर्म र अहङ्कारको कुनै वास्तविक अस्तित्व नै छैन। यी सबै भ्रम हुन् जसको सत्यमा कुनै ठाउँ छैन।

१. चिदाकाश: चैतन्यको अनन्त आकाश

भौतिक आकाश (Physical Space) कस्तो छ?

  • त्यसमा धुवाँ, बादल, जहाज वा वर्षा हुन्छ; तर आकाश कहिल्यै भिज्दैन, कहिल्यै जल् Corvैन र कहिल्यै फोहोर हुँदैन।
    अष्टावक्र भन्नुहुन्छ:
    तिमी भौतिक आकाशभन्दा पनि सूक्ष्म 'चिदाकाश' (चैतन्यको आकाश) हौ!
    तिम्रो स्वरूप कस्तो छ?
  1. एकस्मिन्: तिमी बाहेक दोस्रो केही छैन।
  2. अव्यये: तिम्रो कहिल्यै विनाश हुँदैन।
  3. शान्ते: तिमीभित्र कुनै हलचल वा अशान्ति छैन।
  4. अमले: तिमीमा कुनै पाप, पुण्य वा कर्मको मैलो लाग्नै सक्दैन।

२. तीनवटा असम्भव कुराहरू

यस्तो विशुद्ध चिदाकाशभित्र:

  • कुतो जन्म: जो नित्य छ, उसको जन्म कसरी हुन सक्छ? कसले जन्माउने?
  • कुतो कर्म: जो निराकार र असंग छ, उसले के कर्म गर्ने? कसका लागि गर्ने?
  • कुतोऽहंकारः: जहाँ अरू कोही छँदै छैन, त्यहाँ "म फलाना हुँ" भन्ने अहङ्कार कसरी जन्मने?

३. भ्रमको जरो उखेलिनु

यी तीनवटै कुरा (जन्म, कर्म, अहङ्कार) केवल सपना जस्तै अज्ञानको अवस्थामा मात्र सत्य लाग्छन्।
जब ज्ञानको आँखा खुल्छ, तब देखिन्छ कि यी कहिल्यै थिए नै!
केवल एकमात्र शुद्ध ब्रह्म मात्र विद्यमान थियो, छ र सधैँ रहनेछ।

मनन सूत्र:
"म निर्मल चिदाकाश हुँ; ममा न कहिल्यै जन्म भयो, न कुनै कर्म छ, न कुनै अहङ्कार।"

अघिल्लो
पछिल्लो

विषय-सूची (Contents)

📖 आवरण पृष्ठ📜 प्राक्कथन / भूमिका

अध्याय तथा श्लोकहरू:

अध्याय 1: आत्मसाक्षात्कारको उपदेश20 श्लोक
आत्मसाक्षात्कारोपदेशः

राजा जनकका तीन मौलिक प्रश्नहरू (ज्ञान, मुक्ति र वैराग्य) र अष्टावक्रद्वारा साक्षी भावको प्रत्यक्ष उद्घोष।

श्लोकहरू (20):
अध्याय 2: आत्म-विस्मय र आनन्दको उल्लास25 श्लोक
आत्मविस्मयोल्लासः

राजा जनकद्वारा आत्म-साक्षात्कार पश्चात् अद्वितीय चेतनाको अनुभव र विस्मयको प्रकटीकरण।

श्लोकहरू (25):
अध्याय 3: आत्मज्ञानीको परीक्षा14 श्लोक
आत्मज्ञानपरीक्षा

अष्टावक्रद्वारा यदि आत्मबोध भएको छ भने संसारी विषयप्रति आसक्ति किन भनी गरिएको कसी परीक्षण।

श्लोकहरू (14):
अध्याय 4: आत्मज्ञानीको महिमा6 श्लोक
ज्ञानानुकीर्तनम्

सत्यलाई जानेको व्यक्तिको अनुपम स्थिति र सांसारिक सुख-दुःखभन्दा परको स्थितिको प्रशंसा।

श्लोकहरू (6):
अध्याय 5: चित्त लीन हुने चार उपाय4 श्लोक
चित्तलयोपायः

आत्मा निर्लेप, शुद्ध र निराकार छ भन्ने बोधद्वारा चित्तलाई शान्त र लीन बनाउने उपदेश।

श्लोकहरू (4):
अध्याय 6: ज्ञानको वास्तविक स्वरूप4 श्लोक
ज्ञानस्वरूपम्

आकाश जस्तै सर्वव्यापी र अनन्त आत्माको पहिचान।

श्लोकहरू (4):
अध्याय 7: परम शान्तिको प्रत्यक्ष अनुभव5 श्लोक
शान्तानुभवः

जनकद्वारा आफू नै अनन्त महासागर भएको र संसार तरंग मात्र भएको स्वीकारोक्ति।

श्लोकहरू (5):
अध्याय 8: बन्धन र मोक्षको परिभाषा4 श्लोक
बन्धनमोक्षलक्षणम्

मनको चाहना र आसक्ति नै बन्धन हो, अनि ती सबैबाट मुक्ति नै परम मोक्ष हो।

श्लोकहरू (4):
अध्याय 9: निर्वेद र उदासीनता8 श्लोक
निर्वेदवर्णनम्

द्वन्द्व, कर्म, र संशयहरूको निवृत्ति तथा शान्तिको मार्ग।

श्लोकहरू (8):
अध्याय 10: वैराग्य र वासनात्याग8 श्लोक
वैराग्योपदेशः

काम, क्रोध र भोगहरूको निस्सारता बुझेर शान्ति प्राप्त गर्ने प्रेरणा।

श्लोकहरू (8):
अध्याय 11: प्रारब्ध र आत्मशान्ति8 श्लोक
प्रारब्धशान्तिः

सृष्टिको स्वभाव र प्रारब्धलाई बुझेर चिन्तामुक्त हुने कला।

श्लोकहरू (8):
अध्याय 12: आत्मानुभव र मौन स्थिति8 श्लोक
आत्मानुभवस्थितिः

कर्म, संकल्प र ध्यान समेत त्यागेर सहज मौनमा स्थिर हुने जनकको अनुभव।

श्लोकहरू (8):
अध्याय 13: परमानन्दको स्थिति7 श्लोक
परमानन्दप्राप्तिः

आत्मामा स्थित पुरुषका लागि कुनै नियम वा बन्धन बाँकी नरहने घोषणा।

श्लोकहरू (7):
अध्याय 14: सहज शान्ति4 श्लोक
शान्तिबोधः

प्रकृति र आत्माको भेद बुझेर पूर्ण शान्तिमा विश्राम।

श्लोकहरू (4):
अध्याय 15: तत्त्वज्ञानको उपदेश20 श्लोक
तत्त्वोपदेशः

अष्टावक्रद्वारा चैतन्य र आत्मतत्त्वको विस्तृत एवं स्पष्ट रहस्योद्घाटन।

श्लोकहरू (20):
अध्याय 16: विशेष आत्म-उपदेश11 श्लोक
विशेषोपदेशः

बाहिरी शास्त्र वा गुरु चर्चा भन्दा आन्तरिक मौन नै सर्वोपरि भएको उद्घोष।

श्लोकहरू (11):
अध्याय 17: आत्मज्ञानीको स्वभाव20 श्लोक
ज्ञानीस्वभावः

संसारमा रहेर पनि जलमा कमलको पात जस्तै निर्लिप्त ज्ञानीको जीवन।

श्लोकहरू (20):
अध्याय 18: शान्ति र जीवनमुक्ति (१०० श्लोक)100 श्लोक
शान्तिशतकम्

अष्टावक्र गीताको सबैभन्दा गहिरो अध्याय, जसमा जीवनमुक्तको अन्तिम रहस्य खोलिएको छ।

अध्याय 19: आत्म-विश्राम र तृप्ति8 श्लोक
आत्मविश्रामः

जनकद्वारा सबै द्वैत मेटिएर केवल आफ्नो विशुद्ध अस्तित्वको अनुभव।

श्लोकहरू (8):
अध्याय 20: पूर्ण विदेहमुक्ति14 श्लोक
विदेहमुक्तिः

न मोक्ष छ, न बन्धन, न साधक, न सिद्ध— केवल एकमात्र ब्रह्म सत्य हो।

श्लोकहरू (14):