अष्टावक्र गीता पृष्ठभूमि
ॐअध्याय 18

शान्ति र जीवनमुक्ति (१०० श्लोक)

शान्तिशतकम्
अघिल्लो
पछिल्लो

अष्टावक्र उवाच

सद्गुरु अष्टावक्र

श्लोक 71

शुद्धस्फुरणरूपस्य दृश्यभावमपश्यतः। क्व विधिः क्व च वैराग्यं क्व त्यागः क्व शमोऽपि वा॥ ७१॥

śuddhasphuraṇarūpasya dṛśyabhāvamapaśyataḥ | kva vidhiḥ kva ca vairāgyaṃ kva tyāgaḥ kva śamo'pi vā || 71 ||

नेपाली भावार्थ

जो स्वयं विशुद्ध प्रकाशमान चैतन्य स्वरूप छ र जसले दृश्य जगतको कुनै अलग अस्तित्व नै देख्दैन, त्यस आत्मज्ञानी महापुरुषका लागि धार्मिक विधि-विधान कहाँ? वैराग्य कहाँ? त्याग कहाँ? र मनलाई शान्त बनाउने अभ्यास (शम) नै वा कहाँ?

English Translation

For one who is the embodiment of pure self-luminous Awareness and sees no separate reality in the objective world, where are prescribed injunctions? Where is dispassion? Where is renunciation? And where is even the striving for mental peace?

सार संक्षेप: जसले संसारलाई सपना झैं मिथ्या देखिसक्यो, उसका लागि संसारका नियम, त्याग वा वैराग्य सबै अर्थहीन हुन्छन्। जब मनमा कुनै अशान्ति नै छैन भने मनलाई शान्त गर्ने प्रयास (शम) कसका लागि?

१. 'दृश्यभावमपश्यतः' — द्वैतको पूर्ण उन्मूलन

साधनाको जगतमा चार कुराको धेरै चर्चा हुन्छ:

  1. विधि: "तिमीले यस्तो पूजा गर्नुपर्छ, यस्तो नियम मान्नुपर्छ।"
  2. वैराग्य: "संसारका भोगहरूबाट मन हटाऊ।"
  3. त्याग: "घर-बार र धन छोड।"
  4. शम: "मनका वृत्तिहरूलाई शान्त गर।"

तर अष्टावक्र भन्नुहुन्छ: यी चारवटै कुरा तबसम्म मात्र अर्थपूर्ण हुन्छन् जबसम्म तपाईं संसारलाई सत्य मान्नुहुन्छ (दृश्यभावम्)।

  • यदि कसैले डोरीलाई सर्प देख्यो भने उसले लट्ठी खोज्छ, भाग्छ वा मन्त्र फुकछ।
  • तर जब बत्ती बल्छ र डोरी देखिन्छ, तब लट्ठी, भाग्ने काम र मन्त्र सबै व्यर्थ भइहाल्छन्।
  • त्यस्तै, ज्ञानी जब स्वयं 'शुद्धस्फुरणरूप' (विशुद्ध प्रकाश) बन्दछ, तब दृश्य संसार नै विलीन हुन्छ।

२. चारवटा परम 'क्व' (Where?)

  • क्व विधिः: आकाशका लागि कुन सडक नियम लागु हुन्छ? कुनै हुँदैन। त्यस्तै मुक्त पुरुष नियमभन्दा पर छ।
  • क्व च वैराग्यम्: जब संसारमा कुनै वस्तु सत्य नै छैन भने केबाट वैराग्य गर्ने?
  • क्व त्यागः: जो आफ्नो छँदै थिएन, उसलाई त्यागेको घमण्ड किन गर्ने?
  • क्व शमः: जब मन आत्मामै लीन भइसक्यो भने मनलाई जबर्जस्ती शान्त गर्ने अभ्यास कसले गर्ने?

३. साधकका लागि आध्यात्मिक उचाइ

  • साधनहरूलाई साध्य नबनाउनुहोस्; साधना केवल आँखा खोल्नका लागि हो।
  • त्याग र वैराग्यको अहंकार पालेर नबस्नुहोस्; आफ्नो शुद्ध चैतन्य स्वरूपलाई चिन्नुहोस्।
  • जब तपाईं आफ्नै प्रकाशमा जाग्नुहुन्छ, तब सबै बन्धन र नियमहरू स्वतः हराउँछन्।

मनन सूत्र:
"म कुनै नियम वा त्यागको दायरामा बाँधिएको सानो जीव होइन; म त स्वयं-प्रकाश चैतन्य हुँ जसमा कुनै पनि द्वैत छैन।"

अघिल्लो
पछिल्लो

विषय-सूची (Contents)

📖 आवरण पृष्ठ📜 प्राक्कथन / भूमिका

अध्याय तथा श्लोकहरू:

अध्याय 1: आत्मसाक्षात्कारको उपदेश20 श्लोक
आत्मसाक्षात्कारोपदेशः

राजा जनकका तीन मौलिक प्रश्नहरू (ज्ञान, मुक्ति र वैराग्य) र अष्टावक्रद्वारा साक्षी भावको प्रत्यक्ष उद्घोष।

श्लोकहरू (20):
अध्याय 2: आत्म-विस्मय र आनन्दको उल्लास25 श्लोक
आत्मविस्मयोल्लासः

राजा जनकद्वारा आत्म-साक्षात्कार पश्चात् अद्वितीय चेतनाको अनुभव र विस्मयको प्रकटीकरण।

श्लोकहरू (25):
अध्याय 3: आत्मज्ञानीको परीक्षा14 श्लोक
आत्मज्ञानपरीक्षा

अष्टावक्रद्वारा यदि आत्मबोध भएको छ भने संसारी विषयप्रति आसक्ति किन भनी गरिएको कसी परीक्षण।

श्लोकहरू (14):
अध्याय 4: आत्मज्ञानीको महिमा6 श्लोक
ज्ञानानुकीर्तनम्

सत्यलाई जानेको व्यक्तिको अनुपम स्थिति र सांसारिक सुख-दुःखभन्दा परको स्थितिको प्रशंसा।

श्लोकहरू (6):
अध्याय 5: चित्त लीन हुने चार उपाय4 श्लोक
चित्तलयोपायः

आत्मा निर्लेप, शुद्ध र निराकार छ भन्ने बोधद्वारा चित्तलाई शान्त र लीन बनाउने उपदेश।

श्लोकहरू (4):
अध्याय 6: ज्ञानको वास्तविक स्वरूप4 श्लोक
ज्ञानस्वरूपम्

आकाश जस्तै सर्वव्यापी र अनन्त आत्माको पहिचान।

श्लोकहरू (4):
अध्याय 7: परम शान्तिको प्रत्यक्ष अनुभव5 श्लोक
शान्तानुभवः

जनकद्वारा आफू नै अनन्त महासागर भएको र संसार तरंग मात्र भएको स्वीकारोक्ति।

श्लोकहरू (5):
अध्याय 8: बन्धन र मोक्षको परिभाषा4 श्लोक
बन्धनमोक्षलक्षणम्

मनको चाहना र आसक्ति नै बन्धन हो, अनि ती सबैबाट मुक्ति नै परम मोक्ष हो।

श्लोकहरू (4):
अध्याय 9: निर्वेद र उदासीनता8 श्लोक
निर्वेदवर्णनम्

द्वन्द्व, कर्म, र संशयहरूको निवृत्ति तथा शान्तिको मार्ग।

श्लोकहरू (8):
अध्याय 10: वैराग्य र वासनात्याग8 श्लोक
वैराग्योपदेशः

काम, क्रोध र भोगहरूको निस्सारता बुझेर शान्ति प्राप्त गर्ने प्रेरणा।

श्लोकहरू (8):
अध्याय 11: प्रारब्ध र आत्मशान्ति8 श्लोक
प्रारब्धशान्तिः

सृष्टिको स्वभाव र प्रारब्धलाई बुझेर चिन्तामुक्त हुने कला।

श्लोकहरू (8):
अध्याय 12: आत्मानुभव र मौन स्थिति8 श्लोक
आत्मानुभवस्थितिः

कर्म, संकल्प र ध्यान समेत त्यागेर सहज मौनमा स्थिर हुने जनकको अनुभव।

श्लोकहरू (8):
अध्याय 13: परमानन्दको स्थिति7 श्लोक
परमानन्दप्राप्तिः

आत्मामा स्थित पुरुषका लागि कुनै नियम वा बन्धन बाँकी नरहने घोषणा।

श्लोकहरू (7):
अध्याय 14: सहज शान्ति4 श्लोक
शान्तिबोधः

प्रकृति र आत्माको भेद बुझेर पूर्ण शान्तिमा विश्राम।

श्लोकहरू (4):
अध्याय 15: तत्त्वज्ञानको उपदेश20 श्लोक
तत्त्वोपदेशः

अष्टावक्रद्वारा चैतन्य र आत्मतत्त्वको विस्तृत एवं स्पष्ट रहस्योद्घाटन।

श्लोकहरू (20):
अध्याय 16: विशेष आत्म-उपदेश11 श्लोक
विशेषोपदेशः

बाहिरी शास्त्र वा गुरु चर्चा भन्दा आन्तरिक मौन नै सर्वोपरि भएको उद्घोष।

श्लोकहरू (11):
अध्याय 17: आत्मज्ञानीको स्वभाव20 श्लोक
ज्ञानीस्वभावः

संसारमा रहेर पनि जलमा कमलको पात जस्तै निर्लिप्त ज्ञानीको जीवन।

श्लोकहरू (20):
अध्याय 18: शान्ति र जीवनमुक्ति (१०० श्लोक)100 श्लोक
शान्तिशतकम्

अष्टावक्र गीताको सबैभन्दा गहिरो अध्याय, जसमा जीवनमुक्तको अन्तिम रहस्य खोलिएको छ।

अध्याय 19: आत्म-विश्राम र तृप्ति8 श्लोक
आत्मविश्रामः

जनकद्वारा सबै द्वैत मेटिएर केवल आफ्नो विशुद्ध अस्तित्वको अनुभव।

श्लोकहरू (8):
अध्याय 20: पूर्ण विदेहमुक्ति14 श्लोक
विदेहमुक्तिः

न मोक्ष छ, न बन्धन, न साधक, न सिद्ध— केवल एकमात्र ब्रह्म सत्य हो।

श्लोकहरू (14):