अष्टावक्र गीता पृष्ठभूमि
ॐअध्याय 9

निर्वेद र उदासीनता

निर्वेदवर्णनम्
अघिल्लो
पछिल्लो

अष्टावक्र उवाच

सद्गुरु अष्टावक्र

श्लोक 4

कोऽसौ कालो वयः किं वा यत्र द्वन्द्वानि नो नृणाम्। तान्युपेक्ष्य यथाप्राप्तवर्ती सिद्धिमवाप्नुयात्॥ ४ ॥

ko 'sau kālo vayaḥ kiṁ vā yatra dvandvāni no nṛṇām | tāny upekṣya yathāprāptavartī siddhim avāpnuyāt || 4 ||

नेपाली भावार्थ

मनुष्यका लागि त्यस्तो कुन समय होला, वा जीवनको कुन पो उमेर होला जहाँ द्वन्द्वहरू (सुख-दुःख, अनुकूलता-प्रतिकूलता) नहुन्? ती सबै द्वन्द्वहरूलाई पूर्ण रूपमा उपेक्षा गरेर, बिना कुनै छटपटी जे सहज रूपमा प्राप्त हुन्छ त्यसैमा बाँच्ने व्यक्तिले मात्र परम आत्मसिद्धि प्राप्त गर्दछ!

English Translation

What time is that, or what age of life is that, in which dualities do not exist for human beings? Disregarding all those dualities, one who lives content with whatever comes spontaneously attains supreme perfection!

सार संक्षेप: बाल्यकाल, जवानी वा बुढ्यौली— कुनै पनि उमेरमा समस्या सकिँदैनन्; अनुकूल समयको पर्खाइ व्यर्थ हो। परिस्थिति जे छ, त्यसैलाई स्वीकार गरेर वर्तमानमा जिउनु नै सिद्धिको मार्ग हो।

१. 'कोऽसौ कालो वयः किं वा' — जीवनको कुनै उमेर द्वन्द्वमुक्त छैन

हामी प्रायः बहाना बनाउँछौं:

  • बालबालिका सोच्छन्— "अहिले पढाइको कति तनाव छ, ठूलो भएपछि म खुशी हुनेछु।"
  • युवाहरू सोच्छन्— "अहिले करियर र परिवारको कति तनाव छ, अवकाश पाएपछि म शान्त हुनेछु।"
  • वृद्धहरू भन्छन्— "अहिले रोग र कमजोरीले सतायो, जवानीमा पो आनन्द थियो!"

अष्टावक्र कडा प्रश्न गर्नुहुन्छ:
"कोऽसौ कालो वयः किं वा यत्र द्वन्द्वानि नो नृणाम्?"
मानिसका लागि त्यस्तो कुन समय वा कुन उमेर छ जहाँ द्वन्द्व नहोस्?
संसारको प्रकृति नै द्वन्द्व हो। चिसो बिना तातो हुँदैन, रात बिना दिन हुँदैन, दुःख बिना संसार हुँदैन।

२. 'यथाप्राप्तवर्ती' — सहज जीवनको कला (Living with What Comes)

यदि द्वन्द्वहरू कहिल्यै सकिँदैनन् भने मुक्त कसरी हुने?
अष्टावक्र दुईवटा मन्त्र दिनुहुन्छ:

  1. उपेक्ष्य (Ignore/Disregard): सुख आयो— ठीक छ; दुःख आयो— त्यो पनि ठीक छ। दुवैलाई गम्भीरतापूर्वक टाउकोमा नबोक्नुहोस्।
  2. यथाप्राप्तवर्ती (Content with the Given): प्रारब्ध अनुसार जे खाना, जे परिस्थिति, जे स्वास्थ्य अहिले प्राप्त छ— त्यसैसँग कुनै गुनासो नगरी शान्त भई बस्नुहोस्।

जुन मानिसले परिस्थितिसँग गुनासो गर्न छोड्छ, उसको ९९% मानसिक दुःख तत्कालै सकिन्छ।

३. दैनिक जीवनमा व्यावहारिक साधना

आजैदेखि यो अभ्यास गर्नुहोस्:

  • "म अनुकूल समयको पर्खाइमा आफ्नो जीवन खेर फाल्ने छैन।"
  • "आज, अहिले, यही परिस्थितिभित्र म आफ्नो शान्ति रोज्नेछु।"
  • जब तपाईं परिस्थितिलाई स्वीकार गर्नुहुन्छ, तब परिस्थिति तपाईंमाथि हावी हुन सक्दैन।

मनन सूत्र:
"द्वन्द्वरहित समय कहिल्यै आउने छैन; जे छ त्यसलाई साक्षी भावले स्वीकार गर र यही क्षण आफ्नै सिद्धिमा स्थिर होऊ।"

अघिल्लो
पछिल्लो

विषय-सूची (Contents)

📖 आवरण पृष्ठ📜 प्राक्कथन / भूमिका

अध्याय तथा श्लोकहरू:

अध्याय 1: आत्मसाक्षात्कारको उपदेश20 श्लोक
आत्मसाक्षात्कारोपदेशः

राजा जनकका तीन मौलिक प्रश्नहरू (ज्ञान, मुक्ति र वैराग्य) र अष्टावक्रद्वारा साक्षी भावको प्रत्यक्ष उद्घोष।

श्लोकहरू (20):
अध्याय 2: आत्म-विस्मय र आनन्दको उल्लास25 श्लोक
आत्मविस्मयोल्लासः

राजा जनकद्वारा आत्म-साक्षात्कार पश्चात् अद्वितीय चेतनाको अनुभव र विस्मयको प्रकटीकरण।

श्लोकहरू (25):
अध्याय 3: आत्मज्ञानीको परीक्षा14 श्लोक
आत्मज्ञानपरीक्षा

अष्टावक्रद्वारा यदि आत्मबोध भएको छ भने संसारी विषयप्रति आसक्ति किन भनी गरिएको कसी परीक्षण।

श्लोकहरू (14):
अध्याय 4: आत्मज्ञानीको महिमा6 श्लोक
ज्ञानानुकीर्तनम्

सत्यलाई जानेको व्यक्तिको अनुपम स्थिति र सांसारिक सुख-दुःखभन्दा परको स्थितिको प्रशंसा।

श्लोकहरू (6):
अध्याय 5: चित्त लीन हुने चार उपाय4 श्लोक
चित्तलयोपायः

आत्मा निर्लेप, शुद्ध र निराकार छ भन्ने बोधद्वारा चित्तलाई शान्त र लीन बनाउने उपदेश।

श्लोकहरू (4):
अध्याय 6: ज्ञानको वास्तविक स्वरूप4 श्लोक
ज्ञानस्वरूपम्

आकाश जस्तै सर्वव्यापी र अनन्त आत्माको पहिचान।

श्लोकहरू (4):
अध्याय 7: परम शान्तिको प्रत्यक्ष अनुभव5 श्लोक
शान्तानुभवः

जनकद्वारा आफू नै अनन्त महासागर भएको र संसार तरंग मात्र भएको स्वीकारोक्ति।

श्लोकहरू (5):
अध्याय 8: बन्धन र मोक्षको परिभाषा4 श्लोक
बन्धनमोक्षलक्षणम्

मनको चाहना र आसक्ति नै बन्धन हो, अनि ती सबैबाट मुक्ति नै परम मोक्ष हो।

श्लोकहरू (4):
अध्याय 9: निर्वेद र उदासीनता8 श्लोक
निर्वेदवर्णनम्

द्वन्द्व, कर्म, र संशयहरूको निवृत्ति तथा शान्तिको मार्ग।

श्लोकहरू (8):
अध्याय 10: वैराग्य र वासनात्याग8 श्लोक
वैराग्योपदेशः

काम, क्रोध र भोगहरूको निस्सारता बुझेर शान्ति प्राप्त गर्ने प्रेरणा।

श्लोकहरू (8):
अध्याय 11: प्रारब्ध र आत्मशान्ति8 श्लोक
प्रारब्धशान्तिः

सृष्टिको स्वभाव र प्रारब्धलाई बुझेर चिन्तामुक्त हुने कला।

श्लोकहरू (8):
अध्याय 12: आत्मानुभव र मौन स्थिति8 श्लोक
आत्मानुभवस्थितिः

कर्म, संकल्प र ध्यान समेत त्यागेर सहज मौनमा स्थिर हुने जनकको अनुभव।

श्लोकहरू (8):
अध्याय 13: परमानन्दको स्थिति7 श्लोक
परमानन्दप्राप्तिः

आत्मामा स्थित पुरुषका लागि कुनै नियम वा बन्धन बाँकी नरहने घोषणा।

श्लोकहरू (7):
अध्याय 14: सहज शान्ति4 श्लोक
शान्तिबोधः

प्रकृति र आत्माको भेद बुझेर पूर्ण शान्तिमा विश्राम।

श्लोकहरू (4):
अध्याय 15: तत्त्वज्ञानको उपदेश20 श्लोक
तत्त्वोपदेशः

अष्टावक्रद्वारा चैतन्य र आत्मतत्त्वको विस्तृत एवं स्पष्ट रहस्योद्घाटन।

श्लोकहरू (20):
अध्याय 16: विशेष आत्म-उपदेश11 श्लोक
विशेषोपदेशः

बाहिरी शास्त्र वा गुरु चर्चा भन्दा आन्तरिक मौन नै सर्वोपरि भएको उद्घोष।

श्लोकहरू (11):
अध्याय 17: आत्मज्ञानीको स्वभाव20 श्लोक
ज्ञानीस्वभावः

संसारमा रहेर पनि जलमा कमलको पात जस्तै निर्लिप्त ज्ञानीको जीवन।

श्लोकहरू (20):
अध्याय 18: शान्ति र जीवनमुक्ति (१०० श्लोक)100 श्लोक
शान्तिशतकम्

अष्टावक्र गीताको सबैभन्दा गहिरो अध्याय, जसमा जीवनमुक्तको अन्तिम रहस्य खोलिएको छ।

अध्याय 19: आत्म-विश्राम र तृप्ति8 श्लोक
आत्मविश्रामः

जनकद्वारा सबै द्वैत मेटिएर केवल आफ्नो विशुद्ध अस्तित्वको अनुभव।

श्लोकहरू (8):
अध्याय 20: पूर्ण विदेहमुक्ति14 श्लोक
विदेहमुक्तिः

न मोक्ष छ, न बन्धन, न साधक, न सिद्ध— केवल एकमात्र ब्रह्म सत्य हो।

श्लोकहरू (14):