अष्टावक्र उवाच
ब्रह्मज्ञानी सद्गुरु
श्लोक 5
न त्वं विप्रादिको वर्णो नाश्रमी नाक्षगोचरः। असङ्गोऽसि निराकारो विश्वसाक्षी सुखी भव॥ ५ ॥
na tvaṁ viprādiko varṇo nāśramī nākṣagocaraḥ | asaṅgo'si nirākāro viśvasākṣī sukhī bhava || 5 ||
नेपाली भावार्थ
तिमी न ब्राह्मण, क्षत्रिय आदि कुनै वर्ण हौ, न त ब्रह्मचर्य वा गृहस्थ आदि कुनै आश्रममा बाँधिएका हौ, र न त इन्द्रियहरूले देख्न सकिने कुनै भौतिक वस्तु नै हौ। तिमी त सधैँ असङ्ग (निर्लेप), निराकार र सम्पूर्ण विश्वका साक्षी हौ— त्यसैले आफ्नै स्वरूपलाई जानेर परम सुखी होऊ।
English Translation
You do not belong to the Brahmana or any other caste, nor are you in any stage of life. You are not anything perceptible to the senses. Unattached, formless, and the witness of all the universe — knowing this, be happy.
सार संक्षेप: जात, कुल, उमेर वा सामाजिक पदवी केवल शरीरका बाहिरी वस्त्र हुन्; तिम्रो वास्तविक अस्तित्व निर्लेप, निराकार र सबैलाई देख्ने साक्षी चैतन्य हो।
१. सामाजिक पहिचानको भ्रमबाट मुक्ति
मानिस जन्मिएपछि उसलाई समाजले अनेकौँ नाम, जात, कुल, पद र परिचयको भारी बोकाइदिन्छ— "म फलानो जातिको हुँ, म यो पदको मानिस हुँ, म गृहस्थ हुँ वा संन्यासी हुँ।"
अष्टावक्र भन्नुहुन्छ: यी सबै उपाधिहरू केवल शरीर र सामाजिक व्यवस्थाका हुन्।
२. 'अक्षगोचरः' - इन्द्रियको सीमाभन्दा पर
'अक्ष' भनेको आँखा तथा इन्द्रियहरू हुन्, र 'गोचर' भनेको इन्द्रियले भेटाउने विषय हो।
३. असङ्ग र निराकार (Unattached & Formless)
४. 'विश्वसाक्षी सुखी भव' - साक्षी भाव नै परम सुख
जबसम्म मानिसले आफूलाई 'कर्ता' वा 'भोक्ता' मान्छ, तबसम्म ऊ सुख र दुःखको दास बनिरहन्छ। तर जब उसले जान्दछ— "म त यो सम्पूर्ण विश्वको खेललाई पर्दामा चलचित्र हेरे जस्तै हेरिरहेको तटस्थ साक्षी मात्र हुँ", तब सम्पूर्ण दुःखको अन्त्य हुन्छ।
अष्टावक्रको आज्ञा छ: यस सत्यमा टिक र अहिल्यै सुखी होऊ!