जनक उवाच
आत्मज्ञानी जनक
श्लोक 2
कुत्रापि खेदः कायस्य जिह्वा कुत्रापि खिद्यते। मनः कुत्रापि तत् त्यक्त्वा पुरुषार्थे स्थितः सुखम्॥ २ ॥
kutrāpi khedaḥ kāyasya jihvā kutrāpi khidyate | manaḥ kutrāpi tat tyaktvā puruṣārthe sthitaḥ sukham || 2 ||
नेपाली भावार्थ
कहिलेकाहीँ शरीरले थकान वा कष्ट भोग्छ, कहिलेकाहीँ धेरै बोल्दा जिब्रो थाक्छ, र कहिलेकाहीँ मनमा चिन्ताको बादल मडारिन खोज्छ; तर ती सबै शारीरिक र मानसिक कष्टहरूसँगको आफ्नो झूटा सम्बन्ध त्यागेर, म आफ्नो वास्तविक आत्मस्वरूप (परम पुरुषार्थ) मा आनन्दपूर्वक स्थित छु।
English Translation
Sometimes there is fatigue of the body; sometimes the tongue is wearied with speech; sometimes the mind is troubled with thoughts. Casting aside identification with all of them, I remain happily established in the supreme reality of the Self.
सार संक्षेप: शरीर थाक्न सक्छ, जिब्रो थाक्न सक्छ, मन अशान्त हुन सक्छ— तर तपाईं ती तीनवटै होइनन्। तपाईं त ती सबैलाई हेर्ने साक्षी आत्मा हुनुहुन्छ। जब यो तादात्म्य छुट्छ, तब कुनै पनि शारीरिक वा मानसिक कष्टले तपाईंलाई छुन सक्दैन।
१. तीनवटै स्तरका कष्टहरूको पहिचान
संसारमा दुःख तीन तहमा आउँछ:
साधारण मानिस भन्छ: "म थाकेँ, म दुःखी छु, मेरो मन बिग्रियो।"
उनी शरीर र मनको थकानलाई आफ्नै थकान मान्दछन्।
२. 'तत् त्यक्त्वा' — झूटा सम्बन्धको त्याग
राजा जनक भन्नुहुन्छ:
जसरी:
३. 'पुरुषार्थे स्थितः सुखम्'
यहाँ 'पुरुषार्थ' को अर्थ चार पुरुषार्थ (धर्म, अर्थ, काम, मोक्ष) मध्येको 'परम मोक्ष' वा आत्माको वास्तविक स्वरूप हो।
जब जनकले शरीर, वाणी र मनको भारी बिसाइदिनुभयो, उहाँ आफ्नो सहज दिव्य स्वरूपमा स्थापित हुनुभयो।