अष्टावक्र गीता पृष्ठभूमि
ॐअध्याय 18

शान्ति र जीवनमुक्ति (१०० श्लोक)

शान्तिशतकम्
अघिल्लो
पछिल्लो

अष्टावक्र उवाच

सद्गुरु अष्टावक्र

श्लोक 84

निःस्नेहः पुत्रदारादौ निष्कामो विषयेषु च। निश्चिन्तः स्वशरीरेऽपि निराशः शोभते बुधः॥ ८४॥

niḥsnehaḥ putradārādau niṣkāmo viṣayeṣu ca | niścintaḥ svaśarīre'pi nirāśaḥ śobhate budhaḥ || 84 ||

नेपाली भावार्थ

छोराछोरी र पत्नी आदि परिवारमा अन्धमोह नभएको, सांसारिक विषय-भोगहरूमा कुनै कामना नभएको, आफ्नै भौतिक शरीरप्रति समेत सर्वथा चिन्तारहित र भविष्यका कुनै आशा-अपेक्षा नभएको आत्मज्ञानी महापुरुष संसारको माझमा परम प्रकाशसाथ सुशोभित हुन्छ।

English Translation

Free from blind attachment to children, wife, and family, devoid of desire for sense-objects, unconcerned even regarding his own body, and free from all expectations—such an enlightened sage shines with transcendent radiance.

सार संक्षेप: परिवारमा रहेर पनि मोहमुक्त हुनु, संसारमा रहेर पनि कामनारहित हुनु, र आफ्नै शरीरलाई पनि प्रकृतिकै हातमा सुम्पेर चिन्तामुक्त बन्नु नै जीवनमुक्तिको परम सौन्दर्य हो।

१. 'निःस्नेहः' — मोह र प्रेमको फरक

धेरै मानिसहरू सोच्छन् कि 'निःस्नेह' हुनु भनेको निष्ठुर वा पत्थर हुनु हो।
तर अष्टावक्रको यहाँ गहिरो अर्थ छ:

  • स्नेह (Blind Attachment/Moh): संसारी मानिस आफ्ना छोराछोरी वा पत्नीसँग यस्तो मोह राख्छ कि उनीहरूका लागि अधर्म गर्न पनि तयार हुन्छ, र उनीहरूमा सानो ठेस लाग्दा छाती पिटेर रुन्छ। यो प्रेम होइन, अहंकारको विस्तार मात्र हो।
  • सच्चा ज्ञानीको दृष्टि: ज्ञानीले परिवारलाई माया गर्छ, कर्तव्य पूरा गर्छ, तर ऊ जान्दछ कि यी सबै आत्माहरू आफ्नै यात्रामा छन्। उसको मनमा 'निःस्नेहः' अर्थात् मोहको बन्धन हुँदैन। उसको हृदयमा पक्षपाती मोह होइन, समष्टिगत करुणा हुन्छ।

२. आफ्नै शरीरप्रति निश्चिन्तता

संसारी मानिसको सारा जिन्दगी शरीरको चिन्तामै बित्छ:

  • "म बिरामी पर्छु कि? म बुढो हुन्छु कि? म मर्छु कि?"
  • तर ज्ञानी 'निश्चिन्तः स्वशरीरेऽपि' हुन्छ:
    • उसले शरीरलाई भाडाको घर जस्तै सम्झन्छ।
    • जबसम्म आयु छ, शरीर चल्छ; जब समय पुग्छ, शरीर ढल्छ।
    • जसले शरीरको चिन्ता नै त्याग्छ, उसलाई संसारको अरू कुन कुराले चिन्तित बनाउन सक्छ?

३. दैनिक जीवनमा निराशाको अमृत

  • अष्टावक्रले यहाँ 'निराशः' शब्द प्रयोग गर्नुभएको छ।
  • संसारमा निराश हुनुलाई नराम्रो मानिन्छ, तर अध्यात्ममा 'निराशा' भनेको 'आशाबाट मुक्ति' (freedom from expectations) हो।
  • जब तपाईंले भविष्यबाट, मानिसहरूबाट वा परिस्थितिबाट केही आशा राख्न छाड्नुहुन्छ, तब तपाईंलाई कहिल्यै कुनै चोट लाग्दैन।
  • आशाको अन्त्य नै स्थायी शान्तिको प्रारम्भ हो।

मनन सूत्र:
"न मलाई कसैसँग मोह छ, न शरीरको चिन्ता; म त सबै अपेक्षाहरूभन्दा पर आफ्नै पूर्णतामा चम्किरहेको निष्काम आत्मा हुँ।"

अघिल्लो
पछिल्लो

विषय-सूची (Contents)

📖 आवरण पृष्ठ📜 प्राक्कथन / भूमिका

अध्याय तथा श्लोकहरू:

अध्याय 1: आत्मसाक्षात्कारको उपदेश20 श्लोक
आत्मसाक्षात्कारोपदेशः

राजा जनकका तीन मौलिक प्रश्नहरू (ज्ञान, मुक्ति र वैराग्य) र अष्टावक्रद्वारा साक्षी भावको प्रत्यक्ष उद्घोष।

श्लोकहरू (20):
अध्याय 2: आत्म-विस्मय र आनन्दको उल्लास25 श्लोक
आत्मविस्मयोल्लासः

राजा जनकद्वारा आत्म-साक्षात्कार पश्चात् अद्वितीय चेतनाको अनुभव र विस्मयको प्रकटीकरण।

श्लोकहरू (25):
अध्याय 3: आत्मज्ञानीको परीक्षा14 श्लोक
आत्मज्ञानपरीक्षा

अष्टावक्रद्वारा यदि आत्मबोध भएको छ भने संसारी विषयप्रति आसक्ति किन भनी गरिएको कसी परीक्षण।

श्लोकहरू (14):
अध्याय 4: आत्मज्ञानीको महिमा6 श्लोक
ज्ञानानुकीर्तनम्

सत्यलाई जानेको व्यक्तिको अनुपम स्थिति र सांसारिक सुख-दुःखभन्दा परको स्थितिको प्रशंसा।

श्लोकहरू (6):
अध्याय 5: चित्त लीन हुने चार उपाय4 श्लोक
चित्तलयोपायः

आत्मा निर्लेप, शुद्ध र निराकार छ भन्ने बोधद्वारा चित्तलाई शान्त र लीन बनाउने उपदेश।

श्लोकहरू (4):
अध्याय 6: ज्ञानको वास्तविक स्वरूप4 श्लोक
ज्ञानस्वरूपम्

आकाश जस्तै सर्वव्यापी र अनन्त आत्माको पहिचान।

श्लोकहरू (4):
अध्याय 7: परम शान्तिको प्रत्यक्ष अनुभव5 श्लोक
शान्तानुभवः

जनकद्वारा आफू नै अनन्त महासागर भएको र संसार तरंग मात्र भएको स्वीकारोक्ति।

श्लोकहरू (5):
अध्याय 8: बन्धन र मोक्षको परिभाषा4 श्लोक
बन्धनमोक्षलक्षणम्

मनको चाहना र आसक्ति नै बन्धन हो, अनि ती सबैबाट मुक्ति नै परम मोक्ष हो।

श्लोकहरू (4):
अध्याय 9: निर्वेद र उदासीनता8 श्लोक
निर्वेदवर्णनम्

द्वन्द्व, कर्म, र संशयहरूको निवृत्ति तथा शान्तिको मार्ग।

श्लोकहरू (8):
अध्याय 10: वैराग्य र वासनात्याग8 श्लोक
वैराग्योपदेशः

काम, क्रोध र भोगहरूको निस्सारता बुझेर शान्ति प्राप्त गर्ने प्रेरणा।

श्लोकहरू (8):
अध्याय 11: प्रारब्ध र आत्मशान्ति8 श्लोक
प्रारब्धशान्तिः

सृष्टिको स्वभाव र प्रारब्धलाई बुझेर चिन्तामुक्त हुने कला।

श्लोकहरू (8):
अध्याय 12: आत्मानुभव र मौन स्थिति8 श्लोक
आत्मानुभवस्थितिः

कर्म, संकल्प र ध्यान समेत त्यागेर सहज मौनमा स्थिर हुने जनकको अनुभव।

श्लोकहरू (8):
अध्याय 13: परमानन्दको स्थिति7 श्लोक
परमानन्दप्राप्तिः

आत्मामा स्थित पुरुषका लागि कुनै नियम वा बन्धन बाँकी नरहने घोषणा।

श्लोकहरू (7):
अध्याय 14: सहज शान्ति4 श्लोक
शान्तिबोधः

प्रकृति र आत्माको भेद बुझेर पूर्ण शान्तिमा विश्राम।

श्लोकहरू (4):
अध्याय 15: तत्त्वज्ञानको उपदेश20 श्लोक
तत्त्वोपदेशः

अष्टावक्रद्वारा चैतन्य र आत्मतत्त्वको विस्तृत एवं स्पष्ट रहस्योद्घाटन।

श्लोकहरू (20):
अध्याय 16: विशेष आत्म-उपदेश11 श्लोक
विशेषोपदेशः

बाहिरी शास्त्र वा गुरु चर्चा भन्दा आन्तरिक मौन नै सर्वोपरि भएको उद्घोष।

श्लोकहरू (11):
अध्याय 17: आत्मज्ञानीको स्वभाव20 श्लोक
ज्ञानीस्वभावः

संसारमा रहेर पनि जलमा कमलको पात जस्तै निर्लिप्त ज्ञानीको जीवन।

श्लोकहरू (20):
अध्याय 18: शान्ति र जीवनमुक्ति (१०० श्लोक)100 श्लोक
शान्तिशतकम्

अष्टावक्र गीताको सबैभन्दा गहिरो अध्याय, जसमा जीवनमुक्तको अन्तिम रहस्य खोलिएको छ।

अध्याय 19: आत्म-विश्राम र तृप्ति8 श्लोक
आत्मविश्रामः

जनकद्वारा सबै द्वैत मेटिएर केवल आफ्नो विशुद्ध अस्तित्वको अनुभव।

श्लोकहरू (8):
अध्याय 20: पूर्ण विदेहमुक्ति14 श्लोक
विदेहमुक्तिः

न मोक्ष छ, न बन्धन, न साधक, न सिद्ध— केवल एकमात्र ब्रह्म सत्य हो।

श्लोकहरू (14):