अष्टावक्र गीता पृष्ठभूमि
अष्टावक्र गीता• अध्याय 18, श्लोक 45
अध्याय 18

शान्ति र जीवनमुक्ति (१०० श्लोक)

शान्तिशतकम्
अघिल्लो
पछिल्लो

अष्टावक्र उवाच

सद्गुरु अष्टावक्र

श्लोक 45

विषयद्वीपिनो वीक्ष्य चकिताः शरणार्थिनः। विशन्ति झटिति क्रोडं निरोधैकाग्र्यसिद्धये॥ ४५॥

viṣayadvīpino vīkṣya cakitāḥ śaraṇārthinaḥ | viśanti jhaṭiti kroḍaṃ nirodhaikāgryasiddhaye || 45 ||

नेपाली भावार्थ

इन्द्रिय-विषय रूपी हिंस्रक चितुवाहरूलाई देखेर भयभीत भएका शरणार्थी साधकहरू आफ्नो मनलाई रोक्न र एकाग्रता सिद्ध गर्नका लागि हतार-हतार गुफा वा एकान्त कन्दराको शरणमा प्रवेश गर्दछन्।

English Translation

Terrified upon seeing the ferocious leopards of sense-objects, anxious seekers seeking refuge hastily flee into the caves of solitude to attain mental restraint and one-pointed concentration.

सार संक्षेप: जसलाई संसारका विषयहरूले तर्साउँछन्, ऊ डराएर गुफामा भाग्छ। तर संसारबाट भाग्नु कमजोरी हो; आत्मज्ञानी त संसारको माझमा रहेर पनि विषयहरूबाट सर्वथा अभय र निर्लेप रहन्छ।

१. भाग्ने साधकको रूपक: विषय रूपी चितुवा

अष्टावक्रले यहाँ एउटा गजबको काव्यात्मक र मनोवैज्ञानिक रूपक प्रयोग गर्नुभएको छ:

  • जङ्गलमा कुनै मृग वा कमजोर जनावरले बाघ-चितुवा देख्यो भने ऊ डराएर प्राण बचाउन गुफाभित्र पस्छ।
  • त्यस्तै, धेरैजसो साधकहरू काम, क्रोध, लोभ, रूप, रस, गन्ध आदि विषयहरूलाई देखेर डराउँछन्— "अरे! कतै म पतित भइहाल्छु कि, कतै मेरो मन बिग्रिहाल्छ कि!"
  • अनि उनीहरू संसार, परिवार र समाजलाई छोडेर एकान्त गुफा, जंगल वा मन्दिरतिर भाग्छन् (विशन्ति झटिति क्रोडम्)।

२. भयमा आधारित साधनाको सीमा

अष्टावक्र देखाउनुहुन्छ कि यो भाग्ने प्रवृत्ति अझै पूर्ण ज्ञान होइन:

  • किनकि गुफामा शरीर भाग्ला, तर मनभित्रका विषय-वासनाहरू गुफाभित्रै पनि साथै जान्छन्।
  • जबसम्म तपाईं विषयसँग डराउनुहुन्छ, तबसम्म तपाईंले विषयलाई आफूभन्दा शक्तिशाली मानिरहनुभएको छ।
  • डरबाट सुरु भएको ध्यानले कहिल्यै परम अभय प्रदान गर्न सक्दैन।
  • साँचो मुक्ति बाहिर भाग्नुमा होइन, आफ्नो भित्री अभय आत्मस्वरूपलाई पहिचान गर्नुमा छ।

३. साधकका लागि व्यावहारिक दृष्टिकोण

  • संसारका विषयहरूलाई शत्रु नठान्नुहोस्; शत्रु विषय होइन, विषयप्रतिको तपाईंको अज्ञान र आसक्ति हो।
  • एकान्त साधनाको प्रारम्भिक चरणमा सहयोगी हुन सक्छ, तर एकान्तमै जीवनभर भाग्नु लक्ष्य होइन।
  • भीडको माझमा रहेर पनि मनलाई कमलको पात झैं निर्लेप राख्न सक्नु नै वास्तविक आत्मबल हो।

मनन सूत्र:
"म विषयहरू देखेर गुफामा लुक्ने कमजोर मृग होइन; म त त्यो सर्वव्यापक प्रकाश हुँ जसको सामुन्ने कुनै पनि विषयले मलाई छुन सक्दैन।"

अघिल्लो
पछिल्लो

विषय-सूची (Contents)

📖 आवरण पृष्ठ📜 प्राक्कथन / भूमिका

अध्याय तथा श्लोकहरू:

अध्याय 1: आत्मसाक्षात्कारको उपदेश20 श्लोक
आत्मसाक्षात्कारोपदेशः

राजा जनकका तीन मौलिक प्रश्नहरू (ज्ञान, मुक्ति र वैराग्य) र अष्टावक्रद्वारा साक्षी भावको प्रत्यक्ष उद्घोष।

अध्याय 2: आत्म-विस्मय र आनन्दको उल्लास25 श्लोक
आत्मविस्मयोल्लासः

राजा जनकद्वारा आत्म-साक्षात्कार पश्चात् अद्वितीय चेतनाको अनुभव र विस्मयको प्रकटीकरण।

अध्याय 3: आत्मज्ञानीको परीक्षा14 श्लोक
आत्मज्ञानपरीक्षा

अष्टावक्रद्वारा यदि आत्मबोध भएको छ भने संसारी विषयप्रति आसक्ति किन भनी गरिएको कसी परीक्षण।

अध्याय 4: आत्मज्ञानीको महिमा6 श्लोक
ज्ञानानुकीर्तनम्

सत्यलाई जानेको व्यक्तिको अनुपम स्थिति र सांसारिक सुख-दुःखभन्दा परको स्थितिको प्रशंसा।

अध्याय 5: चित्त लीन हुने चार उपाय4 श्लोक
चित्तलयोपायः

आत्मा निर्लेप, शुद्ध र निराकार छ भन्ने बोधद्वारा चित्तलाई शान्त र लीन बनाउने उपदेश।

अध्याय 6: ज्ञानको वास्तविक स्वरूप4 श्लोक
ज्ञानस्वरूपम्

आकाश जस्तै सर्वव्यापी र अनन्त आत्माको पहिचान।

अध्याय 7: परम शान्तिको प्रत्यक्ष अनुभव5 श्लोक
शान्तानुभवः

जनकद्वारा आफू नै अनन्त महासागर भएको र संसार तरंग मात्र भएको स्वीकारोक्ति।

अध्याय 8: बन्धन र मोक्षको परिभाषा4 श्लोक
बन्धनमोक्षलक्षणम्

मनको चाहना र आसक्ति नै बन्धन हो, अनि ती सबैबाट मुक्ति नै परम मोक्ष हो।

अध्याय 9: निर्वेद र उदासीनता8 श्लोक
निर्वेदवर्णनम्

द्वन्द्व, कर्म, र संशयहरूको निवृत्ति तथा शान्तिको मार्ग।

अध्याय 10: वैराग्य र वासनात्याग8 श्लोक
वैराग्योपदेशः

काम, क्रोध र भोगहरूको निस्सारता बुझेर शान्ति प्राप्त गर्ने प्रेरणा।

अध्याय 11: प्रारब्ध र आत्मशान्ति8 श्लोक
प्रारब्धशान्तिः

सृष्टिको स्वभाव र प्रारब्धलाई बुझेर चिन्तामुक्त हुने कला।

अध्याय 12: आत्मानुभव र मौन स्थिति8 श्लोक
आत्मानुभवस्थितिः

कर्म, संकल्प र ध्यान समेत त्यागेर सहज मौनमा स्थिर हुने जनकको अनुभव।

अध्याय 13: परमानन्दको स्थिति7 श्लोक
परमानन्दप्राप्तिः

आत्मामा स्थित पुरुषका लागि कुनै नियम वा बन्धन बाँकी नरहने घोषणा।

अध्याय 14: सहज शान्ति4 श्लोक
शान्तिबोधः

प्रकृति र आत्माको भेद बुझेर पूर्ण शान्तिमा विश्राम।

अध्याय 15: तत्त्वज्ञानको उपदेश20 श्लोक
तत्त्वोपदेशः

अष्टावक्रद्वारा चैतन्य र आत्मतत्त्वको विस्तृत एवं स्पष्ट रहस्योद्घाटन।

अध्याय 16: विशेष आत्म-उपदेश11 श्लोक
विशेषोपदेशः

बाहिरी शास्त्र वा गुरु चर्चा भन्दा आन्तरिक मौन नै सर्वोपरि भएको उद्घोष।

अध्याय 17: आत्मज्ञानीको स्वभाव20 श्लोक
ज्ञानीस्वभावः

संसारमा रहेर पनि जलमा कमलको पात जस्तै निर्लिप्त ज्ञानीको जीवन।

अध्याय 18: शान्ति र जीवनमुक्ति (१०० श्लोक)100 श्लोक
शान्तिशतकम्

अष्टावक्र गीताको सबैभन्दा गहिरो अध्याय, जसमा जीवनमुक्तको अन्तिम रहस्य खोलिएको छ।

श्लोक:श्लोक 1श्लोक 2श्लोक 3श्लोक 4श्लोक 5श्लोक 6श्लोक 7श्लोक 8श्लोक 9श्लोक 10श्लोक 11श्लोक 12श्लोक 13श्लोक 14श्लोक 15श्लोक 16श्लोक 17श्लोक 18श्लोक 19श्लोक 20श्लोक 21श्लोक 22श्लोक 23श्लोक 24श्लोक 25श्लोक 26श्लोक 27श्लोक 28श्लोक 29श्लोक 30श्लोक 31श्लोक 32श्लोक 33श्लोक 34श्लोक 35श्लोक 36श्लोक 37श्लोक 38श्लोक 39श्लोक 40श्लोक 41श्लोक 42श्लोक 43श्लोक 44श्लोक 45श्लोक 46श्लोक 47श्लोक 48श्लोक 49श्लोक 50श्लोक 51श्लोक 52श्लोक 53श्लोक 54श्लोक 55श्लोक 56श्लोक 57श्लोक 58श्लोक 59श्लोक 60श्लोक 61श्लोक 62श्लोक 63श्लोक 64श्लोक 65श्लोक 66श्लोक 67श्लोक 68श्लोक 69श्लोक 70श्लोक 71श्लोक 72श्लोक 73श्लोक 74श्लोक 75श्लोक 76श्लोक 77श्लोक 78श्लोक 79श्लोक 80श्लोक 81श्लोक 82श्लोक 83श्लोक 84श्लोक 85श्लोक 86श्लोक 87श्लोक 88श्लोक 89श्लोक 90श्लोक 91श्लोक 92श्लोक 93श्लोक 94श्लोक 95श्लोक 96श्लोक 97श्लोक 98श्लोक 99श्लोक 100
अध्याय 19: आत्म-विश्राम र तृप्ति8 श्लोक
आत्मविश्रामः

जनकद्वारा सबै द्वैत मेटिएर केवल आफ्नो विशुद्ध अस्तित्वको अनुभव।

अध्याय 20: पूर्ण विदेहमुक्ति14 श्लोक
विदेहमुक्तिः

न मोक्ष छ, न बन्धन, न साधक, न सिद्ध— केवल एकमात्र ब्रह्म सत्य हो।