अष्टावक्र गीता पृष्ठभूमि
ॐअध्याय 18

शान्ति र जीवनमुक्ति (१०० श्लोक)

शान्तिशतकम्
अघिल्लो
पछिल्लो

अष्टावक्र उवाच

सद्गुरु अष्टावक्र

श्लोक 91

भिक्षुर्वा भूपतिर्वापि यो निष्कामः स शोभते। भावेषु गलिता यस्य शोभनाऽशोभना मतिः॥ ९१॥

bhikṣurvā bhūpatirvāpi yo niṣkāmaḥ sa śobhate | bhāveṣu galitā yasya śobhanā'śobhanā matiḥ || 91 ||

नेपाली भावार्थ

चाहे ऊ धुलोमा बस्ने भिक्षुक होस् वा सिङ्गो राज्य चलाउने भूपति (राजा), जो निष्काम छ त्यो नै वास्तविक रूपमा सुशोभित हुन्छ— किनकि उसका लागि संसारका वस्तुहरूमा 'यो राम्रो र त्यो नराम्रो' भन्ने भेदबुद्धि सधैंका लागि पग्लेर मेटिइसकेको हुन्छ।

English Translation

Whether he be a wandering mendicant or a mighty monarch, he alone truly shines who is desireless, and in whose vision the dualistic judgment of 'good' and 'bad' has completely melted away.

सार संक्षेप: महिमा कपडा वा पदमा हुँदैन, निष्कामतामा हुन्छ। यदि राजा निष्काम छ भने ऊ राजसिंहासनमै ज्ञानी भएर चम्किन्छ; तर भिक्षु लोभी छ भने ऊ भिखारी नै रहन्छ। जसको मनबाट राम्रो र नराम्रोको भेद मेटियो, ऊ नै साँचो सम्राट हो।

१. भिक्षु र भूपतिको समता

संसार मानिसको बाहिरी पदवीलाई हेरेर झुक्छ:

  • राजालाई मानिसहरू 'ठूलो' भन्छन्, र भिखारीलाई 'सानो'।
  • तर अध्यात्मको तुलोमा यो बाहिरी हैसियतको कुनै वजन हुँदैन।
  • अष्टावक्र भन्नुहुन्छ: 'भिक्षुर्वा भूपतिर्वापि यो निष्कामः स शोभते'।
    • यदि राजा जनक जस्तो सम्राट निष्काम छ भने, उसको राज्य नै आश्रम बन्छ।
    • यदि कपडा त्यागेको भिक्षुक पनि निष्काम छ भने, उसको सानो झोली नै कुबेरको भण्डार बन्छ।
    • तर यदि दुवैमा वासना छ भने, दुवै अज्ञानी र भिखारी हुन्।

२. 'शोभनाऽशोभना मतिः गलिता'

हाम्रो मनको सबैभन्दा ठूलो रोग के हो?

  • शोभना मति: "यो कति सुन्दर छ, यो कति राम्रो छ, मलाई यो चाहिन्छ!" (राग)।
  • अशोभना मति: "यो कति नराम्रो छ, यो मलाई मन पर्दैन, म यसलाई घृणा गर्छु!" (द्वेष)।
  • ज्ञानीको बुद्धिमा यो पक्षपाती विभाजन 'गलिता'— घामले मख्खन पग्लिए झैं सधैंका लागि समाप्त भइसकेको हुन्छ।
  • उसले सबै कुरालाई प्रकृतिको स्वाभाविक अभिव्यक्तिका रूपमा हेर्छ।

३. दैनिक जीवनमा निष्कामताको पाठ

  • आफ्नो पद, जागिर वा धनको घमण्ड नगर्नुहोस्; न त अभाव हुँदा हीनताबोध नै गर्नुहोस्।
  • मानिस र परिस्थितिहरूलाई 'राम्रो र नराम्रो' भनेर तत्कालै विभाजन गर्ने बानी त्याग्नुहोस्।
  • आफ्नो हृदयलाई निष्काम बनाउनुहोस्; निष्काम मन नै संसारको सबैभन्दा सुन्दर आभूषण हो।

मनन सूत्र:
"पद वा कपडाले कोही ठूलो हुँदैन; जसको हृदय निष्काम छ र जसको भेदबुद्धि पग्लिसकेको छ, ऊ नै साँचो सम्राट हो।"

अघिल्लो
पछिल्लो

विषय-सूची (Contents)

📖 आवरण पृष्ठ📜 प्राक्कथन / भूमिका

अध्याय तथा श्लोकहरू:

अध्याय 1: आत्मसाक्षात्कारको उपदेश20 श्लोक
आत्मसाक्षात्कारोपदेशः

राजा जनकका तीन मौलिक प्रश्नहरू (ज्ञान, मुक्ति र वैराग्य) र अष्टावक्रद्वारा साक्षी भावको प्रत्यक्ष उद्घोष।

श्लोकहरू (20):
अध्याय 2: आत्म-विस्मय र आनन्दको उल्लास25 श्लोक
आत्मविस्मयोल्लासः

राजा जनकद्वारा आत्म-साक्षात्कार पश्चात् अद्वितीय चेतनाको अनुभव र विस्मयको प्रकटीकरण।

श्लोकहरू (25):
अध्याय 3: आत्मज्ञानीको परीक्षा14 श्लोक
आत्मज्ञानपरीक्षा

अष्टावक्रद्वारा यदि आत्मबोध भएको छ भने संसारी विषयप्रति आसक्ति किन भनी गरिएको कसी परीक्षण।

श्लोकहरू (14):
अध्याय 4: आत्मज्ञानीको महिमा6 श्लोक
ज्ञानानुकीर्तनम्

सत्यलाई जानेको व्यक्तिको अनुपम स्थिति र सांसारिक सुख-दुःखभन्दा परको स्थितिको प्रशंसा।

श्लोकहरू (6):
अध्याय 5: चित्त लीन हुने चार उपाय4 श्लोक
चित्तलयोपायः

आत्मा निर्लेप, शुद्ध र निराकार छ भन्ने बोधद्वारा चित्तलाई शान्त र लीन बनाउने उपदेश।

श्लोकहरू (4):
अध्याय 6: ज्ञानको वास्तविक स्वरूप4 श्लोक
ज्ञानस्वरूपम्

आकाश जस्तै सर्वव्यापी र अनन्त आत्माको पहिचान।

श्लोकहरू (4):
अध्याय 7: परम शान्तिको प्रत्यक्ष अनुभव5 श्लोक
शान्तानुभवः

जनकद्वारा आफू नै अनन्त महासागर भएको र संसार तरंग मात्र भएको स्वीकारोक्ति।

श्लोकहरू (5):
अध्याय 8: बन्धन र मोक्षको परिभाषा4 श्लोक
बन्धनमोक्षलक्षणम्

मनको चाहना र आसक्ति नै बन्धन हो, अनि ती सबैबाट मुक्ति नै परम मोक्ष हो।

श्लोकहरू (4):
अध्याय 9: निर्वेद र उदासीनता8 श्लोक
निर्वेदवर्णनम्

द्वन्द्व, कर्म, र संशयहरूको निवृत्ति तथा शान्तिको मार्ग।

श्लोकहरू (8):
अध्याय 10: वैराग्य र वासनात्याग8 श्लोक
वैराग्योपदेशः

काम, क्रोध र भोगहरूको निस्सारता बुझेर शान्ति प्राप्त गर्ने प्रेरणा।

श्लोकहरू (8):
अध्याय 11: प्रारब्ध र आत्मशान्ति8 श्लोक
प्रारब्धशान्तिः

सृष्टिको स्वभाव र प्रारब्धलाई बुझेर चिन्तामुक्त हुने कला।

श्लोकहरू (8):
अध्याय 12: आत्मानुभव र मौन स्थिति8 श्लोक
आत्मानुभवस्थितिः

कर्म, संकल्प र ध्यान समेत त्यागेर सहज मौनमा स्थिर हुने जनकको अनुभव।

श्लोकहरू (8):
अध्याय 13: परमानन्दको स्थिति7 श्लोक
परमानन्दप्राप्तिः

आत्मामा स्थित पुरुषका लागि कुनै नियम वा बन्धन बाँकी नरहने घोषणा।

श्लोकहरू (7):
अध्याय 14: सहज शान्ति4 श्लोक
शान्तिबोधः

प्रकृति र आत्माको भेद बुझेर पूर्ण शान्तिमा विश्राम।

श्लोकहरू (4):
अध्याय 15: तत्त्वज्ञानको उपदेश20 श्लोक
तत्त्वोपदेशः

अष्टावक्रद्वारा चैतन्य र आत्मतत्त्वको विस्तृत एवं स्पष्ट रहस्योद्घाटन।

श्लोकहरू (20):
अध्याय 16: विशेष आत्म-उपदेश11 श्लोक
विशेषोपदेशः

बाहिरी शास्त्र वा गुरु चर्चा भन्दा आन्तरिक मौन नै सर्वोपरि भएको उद्घोष।

श्लोकहरू (11):
अध्याय 17: आत्मज्ञानीको स्वभाव20 श्लोक
ज्ञानीस्वभावः

संसारमा रहेर पनि जलमा कमलको पात जस्तै निर्लिप्त ज्ञानीको जीवन।

श्लोकहरू (20):
अध्याय 18: शान्ति र जीवनमुक्ति (१०० श्लोक)100 श्लोक
शान्तिशतकम्

अष्टावक्र गीताको सबैभन्दा गहिरो अध्याय, जसमा जीवनमुक्तको अन्तिम रहस्य खोलिएको छ।

अध्याय 19: आत्म-विश्राम र तृप्ति8 श्लोक
आत्मविश्रामः

जनकद्वारा सबै द्वैत मेटिएर केवल आफ्नो विशुद्ध अस्तित्वको अनुभव।

श्लोकहरू (8):
अध्याय 20: पूर्ण विदेहमुक्ति14 श्लोक
विदेहमुक्तिः

न मोक्ष छ, न बन्धन, न साधक, न सिद्ध— केवल एकमात्र ब्रह्म सत्य हो।

श्लोकहरू (14):