अध्याय तथा श्लोकहरू:
आत्मसाक्षात्कारोपदेशः
राजा जनकका तीन मौलिक प्रश्नहरू (ज्ञान, मुक्ति र वैराग्य) र अष्टावक्रद्वारा साक्षी भावको प्रत्यक्ष उद्घोष।
आत्मविस्मयोल्लासः
राजा जनकद्वारा आत्म-साक्षात्कार पश्चात् अद्वितीय चेतनाको अनुभव र विस्मयको प्रकटीकरण।
आत्मज्ञानपरीक्षा
अष्टावक्रद्वारा यदि आत्मबोध भएको छ भने संसारी विषयप्रति आसक्ति किन भनी गरिएको कसी परीक्षण।
ज्ञानानुकीर्तनम्
सत्यलाई जानेको व्यक्तिको अनुपम स्थिति र सांसारिक सुख-दुःखभन्दा परको स्थितिको प्रशंसा।
चित्तलयोपायः
आत्मा निर्लेप, शुद्ध र निराकार छ भन्ने बोधद्वारा चित्तलाई शान्त र लीन बनाउने उपदेश।
ज्ञानस्वरूपम्
आकाश जस्तै सर्वव्यापी र अनन्त आत्माको पहिचान।
शान्तानुभवः
जनकद्वारा आफू नै अनन्त महासागर भएको र संसार तरंग मात्र भएको स्वीकारोक्ति।
बन्धनमोक्षलक्षणम्
मनको चाहना र आसक्ति नै बन्धन हो, अनि ती सबैबाट मुक्ति नै परम मोक्ष हो।
निर्वेदवर्णनम्
द्वन्द्व, कर्म, र संशयहरूको निवृत्ति तथा शान्तिको मार्ग।
वैराग्योपदेशः
काम, क्रोध र भोगहरूको निस्सारता बुझेर शान्ति प्राप्त गर्ने प्रेरणा।
प्रारब्धशान्तिः
सृष्टिको स्वभाव र प्रारब्धलाई बुझेर चिन्तामुक्त हुने कला।
आत्मानुभवस्थितिः
कर्म, संकल्प र ध्यान समेत त्यागेर सहज मौनमा स्थिर हुने जनकको अनुभव।
परमानन्दप्राप्तिः
आत्मामा स्थित पुरुषका लागि कुनै नियम वा बन्धन बाँकी नरहने घोषणा।
शान्तिबोधः
प्रकृति र आत्माको भेद बुझेर पूर्ण शान्तिमा विश्राम।
तत्त्वोपदेशः
अष्टावक्रद्वारा चैतन्य र आत्मतत्त्वको विस्तृत एवं स्पष्ट रहस्योद्घाटन।
विशेषोपदेशः
बाहिरी शास्त्र वा गुरु चर्चा भन्दा आन्तरिक मौन नै सर्वोपरि भएको उद्घोष।
ज्ञानीस्वभावः
संसारमा रहेर पनि जलमा कमलको पात जस्तै निर्लिप्त ज्ञानीको जीवन।
शान्तिशतकम्
अष्टावक्र गीताको सबैभन्दा गहिरो अध्याय, जसमा जीवनमुक्तको अन्तिम रहस्य खोलिएको छ।
आत्मविश्रामः
जनकद्वारा सबै द्वैत मेटिएर केवल आफ्नो विशुद्ध अस्तित्वको अनुभव।
विदेहमुक्तिः
न मोक्ष छ, न बन्धन, न साधक, न सिद्ध— केवल एकमात्र ब्रह्म सत्य हो।
१. कामुकता र आत्म-सौन्दर्यको तुलना (Lust vs. Supreme Beauty)
मानिस कामुकता (Sensual Desires) मा किन फस्छ?
किनकि उसलाई लाग्छ कि हाड, छाला र रगतले बनेको शरीरमा कुनै ठूलो सौन्दर्य र सुख छ।
तर अष्टावक्र यहाँ सत्यको पर्दा खोल्नुहुन्छ:
संसारका सबै फूल, चन्द्रमा, सुन्दर अनुहार र दृश्यहरू केवल आत्माकै चेतनाको प्रकाशले गर्दा सुन्दर देखिएका हुन्।
जब शरीरबाट आत्मा निस्कन्छ, तब त्यही सुन्दर शरीर एकैछिनमा दुर्गन्धित हुन्छ र कसैले त्यसलाई छुन पनि चाहँदैन।
जसको प्रकाशले सारा ब्रह्माण्ड सुन्दर भयो, त्यो मूल चैतन्यलाई छाडेर केवल मासुको पिण्डमा आसक्त हुनु कस्तो अज्ञानता हो!
२. 'श्रुत्वापि' — सुनेर पनि नबुझ्नु (Intellectual Hearing vs. Realization)
यहाँ अष्टावक्रले 'श्रुत्वापि' (सुनेर पनि) शब्द प्रयोग गर्नुभएको छ।
कतिपय मानिसहरू वेदान्तका किताबहरू पढ्छन्, प्रवचन सुन्छन्, शब्दहरू कण्ठ पार्छन्। तर उनीहरूको व्यवहारिक जीवनमा वासना, कामुकता र लत जस्ताको तस्तै रहन्छ।
अष्टावक्र चेताउनी दिनुहुन्छ:
यदि तिमीले आत्मालाई परमसत्य भनेर सुनेका छौ भने, तिम्रो जीवनमा पवित्रता र निर्वासना स्वतः झल्किनुपर्छ। बाहिर ब्रह्मज्ञानीको कुरा गर्ने र भित्र तुच्छ वासनामा लठ्ठिने काम आत्म-धोका मात्र हो।
३. साधकका लागि पावन मार्ग
कामुकतालाई दबाएर वा जबर्जस्ती घृणा गरेर जित्न सकिँदैन।
यसलाई जित्ने एउटै मात्र उपाय हो— आफूभित्रको उच्चकोटिको आनन्द (आत्मरस) लाई चाख्नु। जब तिमीले आत्माको परम सौन्दर्य देख्नेछौ, तब सानातिना सांसारिक आकर्षणहरू स्वतः फिका भएर बिलाउनेछन्।