अष्टावक्र गीता पृष्ठभूमि
ॐअध्याय 3

आत्मज्ञानीको परीक्षा

आत्मज्ञानपरीक्षा
अघिल्लो
पछिल्लो

अष्टावक्र उवाच

सद्गुरु अष्टावक्र

श्लोक 6

आस्थितः परमाद्वैतं मोक्षार्थेऽपि व्यवस्थितः। आश्चर्यं कामवशगो विकलः केलिशिक्षया॥ ६ ॥

āsthitaḥ paramādvaitaṁ mokṣārthe'pi vyavasthitaḥ | āścaryaṁ kāmavaśago vikalaḥ keliśikṣayā || 6 ||

नेपाली भावार्थ

सर्वोच्च अद्वैत दर्शनमा दृढ भई मोक्षको लक्ष्यमा पूर्ण रूपले समर्पित भएको भनिएको व्यक्ति पनि यदि कामवासनाको वशीभूत भएर रङ्ग-राग तथा कामुक खेलहरूको तृष्णाले व्याकुल भई छटपटाउँछ भने, त्यो कस्तो लज्जास्पद र ठूलो आश्चर्य हो!

English Translation

One who is supposedly established in the supreme non-duality and steadfastly devoted to the goal of liberation—how astonishing it is if such a one falls slave to lust and becomes agitated by amorous pursuits!

सार संक्षेप: अद्वैतको ठूलो कुरा गरेर पनि मन यदि कामवासना र भोगको अधीनमा छ भने त्यो पाखण्ड हो। सच्चा आत्मज्ञानी वासनाको दास होइन, आफ्ना इन्द्रियहरूको पूर्ण स्वामी हुन्छ।

१. ज्ञान र वासनाको द्वन्द्व (The Paradox of Talk vs. Mastery)

यस श्लोकमा अष्टावक्रले पाखण्ड (Hypocrisy) माथि कडा व्यंग्य गर्नुभएको छ।
कतिपय साधकहरू आफूलाई 'परम अद्वैती' भन्छन्:

  • "संसार मिथ्या हो, सबै ब्रह्म नै हो।"
  • "पाप र पुण्य केही छैन, सबै एउटै हो।"

तर जब कामवासनाको सानो झोक्का आउँछ, तब उनीहरूको सारा वेदान्त हावामा उड्छ र उनीहरू सामान्य अज्ञानी झैं वासनाको पछि लागेर व्याकुल बन्दछन्।
अष्टावक्र भन्नुहुन्छ:

"जुन मन कामवासनाको अगाडि घुँडा टेक्छ, त्यो मन अद्वैतमा स्थित हुनै सक्दैन!"

२. 'काम-वशगः' — वासनाको दासता

'काम' (Lust/Craving) यस्तो शक्ति हो, जसले मानिसको विवेकलाई तुरुन्तै अन्धो बनाइदिन्छ।
श्रीमद्भगवद्गीतामा श्रीकृष्णले भन्नुभएको छ:

"कामात् संजायते क्रोधः क्रोधाद् भवति संमोहः... बुद्धिनाशात् प्रणश्यति" (गीता २.६२-६३)
(कामबाट क्रोध, क्रोधबाट सम्मोहन, र त्यसबाट विवेकको नाश भई मानिसको पतन हुन्छ।)

अष्टावक्र जनकलाई सतर्क गराउँदै हुनुहुन्छ:
जनक! तिमी राजा हौ, तिम्रो दरबारमा सुन्दरी स्त्रीहरू, नृत्य, मदिरा र अनेकौं भोगविलासका साधनहरू छन्। ती साधनहरूले तिम्रो मनलाई विचलित बनाएका छन् कि तिमी आफ्नै आत्म-स्थितिमा अविचल छौ?

३. सच्चा आत्मबल

सच्चा आत्मबल त्यो हो, जसले भोगका साधनहरू अगाडि हुँदा पनि मनलाई स्थिर राख्न सक्छ।
दबाबले होइन, आत्मज्ञानको सर्वोच्च तृप्तिले गर्दा जब भोगहरू स्वतः तृण जस्तै निरर्थक लाग्न थाल्छन्, तब मात्र साधक अद्वैतमा साँच्चै प्रतिष्ठित हुन्छ।

अघिल्लो
पछिल्लो

विषय-सूची (Contents)

📖 आवरण पृष्ठ📜 प्राक्कथन / भूमिका

अध्याय तथा श्लोकहरू:

अध्याय 1: आत्मसाक्षात्कारको उपदेश20 श्लोक
आत्मसाक्षात्कारोपदेशः

राजा जनकका तीन मौलिक प्रश्नहरू (ज्ञान, मुक्ति र वैराग्य) र अष्टावक्रद्वारा साक्षी भावको प्रत्यक्ष उद्घोष।

श्लोकहरू (20):
अध्याय 2: आत्म-विस्मय र आनन्दको उल्लास25 श्लोक
आत्मविस्मयोल्लासः

राजा जनकद्वारा आत्म-साक्षात्कार पश्चात् अद्वितीय चेतनाको अनुभव र विस्मयको प्रकटीकरण।

श्लोकहरू (25):
अध्याय 3: आत्मज्ञानीको परीक्षा14 श्लोक
आत्मज्ञानपरीक्षा

अष्टावक्रद्वारा यदि आत्मबोध भएको छ भने संसारी विषयप्रति आसक्ति किन भनी गरिएको कसी परीक्षण।

श्लोकहरू (14):
अध्याय 4: आत्मज्ञानीको महिमा6 श्लोक
ज्ञानानुकीर्तनम्

सत्यलाई जानेको व्यक्तिको अनुपम स्थिति र सांसारिक सुख-दुःखभन्दा परको स्थितिको प्रशंसा।

श्लोकहरू (6):
अध्याय 5: चित्त लीन हुने चार उपाय4 श्लोक
चित्तलयोपायः

आत्मा निर्लेप, शुद्ध र निराकार छ भन्ने बोधद्वारा चित्तलाई शान्त र लीन बनाउने उपदेश।

श्लोकहरू (4):
अध्याय 6: ज्ञानको वास्तविक स्वरूप4 श्लोक
ज्ञानस्वरूपम्

आकाश जस्तै सर्वव्यापी र अनन्त आत्माको पहिचान।

श्लोकहरू (4):
अध्याय 7: परम शान्तिको प्रत्यक्ष अनुभव5 श्लोक
शान्तानुभवः

जनकद्वारा आफू नै अनन्त महासागर भएको र संसार तरंग मात्र भएको स्वीकारोक्ति।

श्लोकहरू (5):
अध्याय 8: बन्धन र मोक्षको परिभाषा4 श्लोक
बन्धनमोक्षलक्षणम्

मनको चाहना र आसक्ति नै बन्धन हो, अनि ती सबैबाट मुक्ति नै परम मोक्ष हो।

श्लोकहरू (4):
अध्याय 9: निर्वेद र उदासीनता8 श्लोक
निर्वेदवर्णनम्

द्वन्द्व, कर्म, र संशयहरूको निवृत्ति तथा शान्तिको मार्ग।

श्लोकहरू (8):
अध्याय 10: वैराग्य र वासनात्याग8 श्लोक
वैराग्योपदेशः

काम, क्रोध र भोगहरूको निस्सारता बुझेर शान्ति प्राप्त गर्ने प्रेरणा।

श्लोकहरू (8):
अध्याय 11: प्रारब्ध र आत्मशान्ति8 श्लोक
प्रारब्धशान्तिः

सृष्टिको स्वभाव र प्रारब्धलाई बुझेर चिन्तामुक्त हुने कला।

श्लोकहरू (8):
अध्याय 12: आत्मानुभव र मौन स्थिति8 श्लोक
आत्मानुभवस्थितिः

कर्म, संकल्प र ध्यान समेत त्यागेर सहज मौनमा स्थिर हुने जनकको अनुभव।

श्लोकहरू (8):
अध्याय 13: परमानन्दको स्थिति7 श्लोक
परमानन्दप्राप्तिः

आत्मामा स्थित पुरुषका लागि कुनै नियम वा बन्धन बाँकी नरहने घोषणा।

श्लोकहरू (7):
अध्याय 14: सहज शान्ति4 श्लोक
शान्तिबोधः

प्रकृति र आत्माको भेद बुझेर पूर्ण शान्तिमा विश्राम।

श्लोकहरू (4):
अध्याय 15: तत्त्वज्ञानको उपदेश20 श्लोक
तत्त्वोपदेशः

अष्टावक्रद्वारा चैतन्य र आत्मतत्त्वको विस्तृत एवं स्पष्ट रहस्योद्घाटन।

श्लोकहरू (20):
अध्याय 16: विशेष आत्म-उपदेश11 श्लोक
विशेषोपदेशः

बाहिरी शास्त्र वा गुरु चर्चा भन्दा आन्तरिक मौन नै सर्वोपरि भएको उद्घोष।

श्लोकहरू (11):
अध्याय 17: आत्मज्ञानीको स्वभाव20 श्लोक
ज्ञानीस्वभावः

संसारमा रहेर पनि जलमा कमलको पात जस्तै निर्लिप्त ज्ञानीको जीवन।

श्लोकहरू (20):
अध्याय 18: शान्ति र जीवनमुक्ति (१०० श्लोक)100 श्लोक
शान्तिशतकम्

अष्टावक्र गीताको सबैभन्दा गहिरो अध्याय, जसमा जीवनमुक्तको अन्तिम रहस्य खोलिएको छ।

अध्याय 19: आत्म-विश्राम र तृप्ति8 श्लोक
आत्मविश्रामः

जनकद्वारा सबै द्वैत मेटिएर केवल आफ्नो विशुद्ध अस्तित्वको अनुभव।

श्लोकहरू (8):
अध्याय 20: पूर्ण विदेहमुक्ति14 श्लोक
विदेहमुक्तिः

न मोक्ष छ, न बन्धन, न साधक, न सिद्ध— केवल एकमात्र ब्रह्म सत्य हो।

श्लोकहरू (14):