अष्टावक्र उवाच
सद्गुरु अष्टावक्र
श्लोक 1
यथातथोपदेशेन कृतार्थः सत्त्वबुद्धिमान्। आजीवमपि जिज्ञासुः परस्तत्र विमुह्यति॥ १ ॥
yathātathopadeśena kṛtārthaḥ sattvabuddhimān | ājīvam api jijñāsuḥ paras tatra vimuhyati || 1 ||
नेपाली भावार्थ
शुद्ध सात्त्विक बुद्धि भएको योग्य शिष्य त सामान्य र संक्षिप्त उपदेश सुन्नासाथ तत्कालै कृतार्थ (आत्मज्ञानी) बन्दछ; तर अशुद्ध र चञ्चल बुद्धि भएको अर्को व्यक्ति भने जीवनभर जिज्ञासु बनेर अनेक साधना र शास्त्र अध्ययन गरे तापनि त्यही आत्मतत्त्वको विषयमा भ्रमित र अलमलिएकै रहन्छ।
English Translation
A person of pure, sattvic intellect becomes fulfilled and enlightened by a simple, casual instruction; while another of impure mind remains deluded and confused concerning that very Truth, even after inquiring throughout an entire lifetime.
सार संक्षेप: आत्मज्ञान पाउनका लागि वर्षौंसम्मको बौद्धिक कसरत होइन, अन्तःकरणको शुद्धता (पात्रता) मुख्य कुरा हो। निर्मल हृदय भएकाका लागि एउटै सद्गुरु-संकेत मुक्तिका लागि पर्याप्त हुन्छ।
१. पन्ध्रौं अध्यायको आरम्भ: 'पात्रता' को महत्त्व
चौधौं अध्यायमा राजा जनकको आत्मानुभव सुनेपछि पन्ध्रौं अध्यायमा सद्गुरु अष्टावक्र पुनः शिष्यलाई थप गहिरो 'तत्त्वोपदेश' दिनुहुन्छ।
अध्यायको सुरुवातमै अष्टावक्र एउटा कठोर तर अकाट्य सत्य प्रस्तुत गर्नुहुन्छ:
यसको कारण के हो?
'सत्त्वबुद्धिमान्' — अन्तःकरणको शुद्धता र निष्कपटता!
२. सुकेको काठ र हरियो काठको दृष्टान्त
रामकृष्ण परमहंस यसलाई एउटा सुन्दर दृष्टान्तद्वारा सम्झाउनुहुन्थ्यो:
त्यस्तै:
३. 'आजीवमपि जिज्ञासुः' को चेतावनी
अष्टावक्र यहाँ केवल पुस्तकीय अध्ययनमा गर्व गर्ने पण्डितहरूलाई चेतावनी दिनुहुन्छ:
"जिज्ञासु हुनु राम्रो हो, तर केवल जीवनभर सोधिरहने र तर्क गरिरहने रोग नपाल। सत्यलाई तर्कले होइन, आफ्नै मौन हृदयमा प्रत्यक्ष अनुभव गर।"