अष्टावक्र गीता पृष्ठभूमि
ॐअध्याय 13

परमानन्दको स्थिति

परमानन्दप्राप्तिः
अघिल्लो

जनक उवाच

आत्मज्ञानी जनक

श्लोक 7

सुखादिरूपनियमं भावेष्वालोक्य भूरिशः। शुभाशुभे विहायास्मादहमासे यथासुखम्॥ ७ ॥

sukhādirūpaniyamaṁ bhāveṣv ālokya bhūriśaḥ | śubhāśubhe vihāyāsmād aham āse yathāsukham || 7 ||

नेपाली भावार्थ

संसारका सम्पूर्ण पदार्थ र परिस्थितिहरूमा सुख र दुःख जस्ता अनुभवहरू परिवर्तनशील र अनित्य नियमले आउने-जाने गर्दछन् भन्ने कुरा पटक-पटक गहिरिएर देखेर; म शुभ (राम्रो) र अशुभ (नराम्रो) दुवै प्रकारका मानसिक द्वन्द्वहरू त्यागेर आफ्नै स्वाभाविक आत्मस्वरूपमा परम सुखपूर्वक बसिरहेको छु।

English Translation

Having observed repeatedly the transient nature of pleasure and pain in all worldly circumstances, and having abandoned all notions of the auspicious and inauspicious, I abide happily as I please.

सार संक्षेप: संसारका कुनै पनि वस्तुमा स्थायी सुख छैन, ती सबै परिवर्तनशील छन्। जब मानिसले शुभ र अशुभका सामाजिक-मानसिक द्वन्द्वहरू पार गर्छ, तब ऊ आफ्नै नित्य आनन्दमा विश्राम पाउँछ।

१. तेह्रौं अध्यायको उपसंहार: संसारको अनित्यताको दर्शन

तेह्रौं अध्यायको यस अन्तिम श्लोकमा राजा जनकले संसारको प्रकृतिको गहिरो वैज्ञानिक र आध्यात्मिक निचोड प्रस्तुत गर्नुहुन्छ:

  • 'भावेष्वालोक्य भूरिशः': संसारका कुनै पनि वस्तु, सम्बन्ध वा घटनालाई पटक-पटक जाँचेर हेर्दा के पाइन्छ?
  • 'सुखादिरूपनियमम्': जुन कुराले आज सुख दिन्छ, भोलि त्यसैले दुःख दिन्छ।
    • मिठाई खाँदा सुरुमा सुख हुन्छ, धेरै खाँदा रोग लाग्छ।
    • नयाँ कपडा किन्दा सुरुमा हर्ष हुन्छ, पुरानो हुँदा वा च्यातिँदा दुःख हुन्छ।
    • पद पाउँदा सम्मान हुन्छ, पद जाँदा अपमान हुन्छ।

संसारको कुनै पनि वस्तुमा स्थायी, अविनाशी सुख छँदै छैन!

२. 'शुभाशुभे विहाय' — शुभ र अशुभभन्दा पर

साधारण मानिस सधैँ अलमलिन्छ:

  • "यो मेरो लागि शुभ भयो, त्यो अशुभ भयो।"
  • "यो राम्रो साइत हो, त्यो नराम्रो साइत हो।"

तर राजा जनक जान्नुहुन्छ:

  • आत्माका लागि कुनै पनि कुरा न शुभ छ, न अशुभ।
  • आत्मा त घाम जस्तै हो, जसले मन्दिरलाई पनि उज्यालो दिन्छ र फोहोरको थुप्रोलाई पनि उज्यालो दिन्छ।
    घाम न मन्दिरले गर्दा पवित्र हुन्छ, न फोहोरले गर्दा बिटुलो हुन्छ।

३. 'अहमासे यथासुखम्' — पूर्ण स्वतन्त्रता

सबै बाहिरी नियम, शुभ-अशुभका भय, र त्याग-ग्रहणका बन्धनहरू मेटिएपछि जनक कहाँ पुग्नुभयो?
उहाँ आफ्नै सच्चिदानन्द आत्मा मा पुग्नुभयो।
अब उहाँलाई कुनै डर छैन, कुनै हतार छैन, कुनै पश्चात्ताप छैन।
उहाँ केवल 'यथासुखम्' — परम आनन्दमा सदा-सदाका लागि प्रतिष्ठित हुनुहुन्छ।

मनन सूत्र:
"सुख र दुःख परिस्थिति अनुसार बदलिन्छन्; शुभ र अशुभ मनका विचार हुन्। यी सबैलाई साक्षी भएर हेर्नु र आफ्नै अनन्त आनन्दमा विश्राम लिनु नै जीवनमुक्ति हो।"

अघिल्लो

अध्याय 13 का श्लोकहरू सम्पन्न भए

अर्को अध्यायमा प्रवेश गरी ज्ञानयात्रालाई निरन्तरता दिनुहोस्।

अध्याय 14 सुरु गर्नुहोस्

विषय-सूची (Contents)

📖 आवरण पृष्ठ📜 प्राक्कथन / भूमिका

अध्याय तथा श्लोकहरू:

अध्याय 1: आत्मसाक्षात्कारको उपदेश20 श्लोक
आत्मसाक्षात्कारोपदेशः

राजा जनकका तीन मौलिक प्रश्नहरू (ज्ञान, मुक्ति र वैराग्य) र अष्टावक्रद्वारा साक्षी भावको प्रत्यक्ष उद्घोष।

श्लोकहरू (20):
अध्याय 2: आत्म-विस्मय र आनन्दको उल्लास25 श्लोक
आत्मविस्मयोल्लासः

राजा जनकद्वारा आत्म-साक्षात्कार पश्चात् अद्वितीय चेतनाको अनुभव र विस्मयको प्रकटीकरण।

श्लोकहरू (25):
अध्याय 3: आत्मज्ञानीको परीक्षा14 श्लोक
आत्मज्ञानपरीक्षा

अष्टावक्रद्वारा यदि आत्मबोध भएको छ भने संसारी विषयप्रति आसक्ति किन भनी गरिएको कसी परीक्षण।

श्लोकहरू (14):
अध्याय 4: आत्मज्ञानीको महिमा6 श्लोक
ज्ञानानुकीर्तनम्

सत्यलाई जानेको व्यक्तिको अनुपम स्थिति र सांसारिक सुख-दुःखभन्दा परको स्थितिको प्रशंसा।

श्लोकहरू (6):
अध्याय 5: चित्त लीन हुने चार उपाय4 श्लोक
चित्तलयोपायः

आत्मा निर्लेप, शुद्ध र निराकार छ भन्ने बोधद्वारा चित्तलाई शान्त र लीन बनाउने उपदेश।

श्लोकहरू (4):
अध्याय 6: ज्ञानको वास्तविक स्वरूप4 श्लोक
ज्ञानस्वरूपम्

आकाश जस्तै सर्वव्यापी र अनन्त आत्माको पहिचान।

श्लोकहरू (4):
अध्याय 7: परम शान्तिको प्रत्यक्ष अनुभव5 श्लोक
शान्तानुभवः

जनकद्वारा आफू नै अनन्त महासागर भएको र संसार तरंग मात्र भएको स्वीकारोक्ति।

श्लोकहरू (5):
अध्याय 8: बन्धन र मोक्षको परिभाषा4 श्लोक
बन्धनमोक्षलक्षणम्

मनको चाहना र आसक्ति नै बन्धन हो, अनि ती सबैबाट मुक्ति नै परम मोक्ष हो।

श्लोकहरू (4):
अध्याय 9: निर्वेद र उदासीनता8 श्लोक
निर्वेदवर्णनम्

द्वन्द्व, कर्म, र संशयहरूको निवृत्ति तथा शान्तिको मार्ग।

श्लोकहरू (8):
अध्याय 10: वैराग्य र वासनात्याग8 श्लोक
वैराग्योपदेशः

काम, क्रोध र भोगहरूको निस्सारता बुझेर शान्ति प्राप्त गर्ने प्रेरणा।

श्लोकहरू (8):
अध्याय 11: प्रारब्ध र आत्मशान्ति8 श्लोक
प्रारब्धशान्तिः

सृष्टिको स्वभाव र प्रारब्धलाई बुझेर चिन्तामुक्त हुने कला।

श्लोकहरू (8):
अध्याय 12: आत्मानुभव र मौन स्थिति8 श्लोक
आत्मानुभवस्थितिः

कर्म, संकल्प र ध्यान समेत त्यागेर सहज मौनमा स्थिर हुने जनकको अनुभव।

श्लोकहरू (8):
अध्याय 13: परमानन्दको स्थिति7 श्लोक
परमानन्दप्राप्तिः

आत्मामा स्थित पुरुषका लागि कुनै नियम वा बन्धन बाँकी नरहने घोषणा।

श्लोकहरू (7):
अध्याय 14: सहज शान्ति4 श्लोक
शान्तिबोधः

प्रकृति र आत्माको भेद बुझेर पूर्ण शान्तिमा विश्राम।

श्लोकहरू (4):
अध्याय 15: तत्त्वज्ञानको उपदेश20 श्लोक
तत्त्वोपदेशः

अष्टावक्रद्वारा चैतन्य र आत्मतत्त्वको विस्तृत एवं स्पष्ट रहस्योद्घाटन।

श्लोकहरू (20):
अध्याय 16: विशेष आत्म-उपदेश11 श्लोक
विशेषोपदेशः

बाहिरी शास्त्र वा गुरु चर्चा भन्दा आन्तरिक मौन नै सर्वोपरि भएको उद्घोष।

श्लोकहरू (11):
अध्याय 17: आत्मज्ञानीको स्वभाव20 श्लोक
ज्ञानीस्वभावः

संसारमा रहेर पनि जलमा कमलको पात जस्तै निर्लिप्त ज्ञानीको जीवन।

श्लोकहरू (20):
अध्याय 18: शान्ति र जीवनमुक्ति (१०० श्लोक)100 श्लोक
शान्तिशतकम्

अष्टावक्र गीताको सबैभन्दा गहिरो अध्याय, जसमा जीवनमुक्तको अन्तिम रहस्य खोलिएको छ।

अध्याय 19: आत्म-विश्राम र तृप्ति8 श्लोक
आत्मविश्रामः

जनकद्वारा सबै द्वैत मेटिएर केवल आफ्नो विशुद्ध अस्तित्वको अनुभव।

श्लोकहरू (8):
अध्याय 20: पूर्ण विदेहमुक्ति14 श्लोक
विदेहमुक्तिः

न मोक्ष छ, न बन्धन, न साधक, न सिद्ध— केवल एकमात्र ब्रह्म सत्य हो।

श्लोकहरू (14):