अष्टावक्र गीता पृष्ठभूमि
ॐअध्याय 18

शान्ति र जीवनमुक्ति (१०० श्लोक)

शान्तिशतकम्
अघिल्लो
पछिल्लो

अष्टावक्र उवाच

सद्गुरु अष्टावक्र

श्लोक 49

यदा यत्कर्तुमायाति तदा तत्कुरुते ह्यृजु। शुभं वाप्यशुभं वापि तस्य चेष्टा हि बालवत्॥ ४९॥

yadā yatkartumāyāti tadā tatkurute hyṛju | śubhaṃ vāpyaśubhaṃ vāpi tasya ceṣṭā hi bālavat || 49 ||

नेपाली भावार्थ

जब जुन कर्म अगाडि आइपर्छ, ज्ञानी पुरुषले त्यसलाई अत्यन्त सरल र निष्कपट भावले सम्पन्न गर्दछ। चाहे त्यो सांसारिक दृष्टिले शुभ होस् वा अशुभ, उसको सम्पूर्ण व्यवहार र क्रियाकलाप अबोध बालकको जस्तै निश्छल र स्वाभाविक हुन्छ।

English Translation

Whenever whatever action presents itself to be done, the wise sage performs it straightforwardly and without guile; whether it is deemed auspicious or inauspicious, his actions are verily like those of an innocent child.

सार संक्षेप: ज्ञानी पुरुष योजना बनाएर वा षड्यन्त्र र कपट रचेर चल्दैन। सामुन्ने जे कर्तव्य आइपर्छ, ऊ बच्चाले खेल खेले झैं पूर्ण सरलता र निर्दोषिताका साथ गर्छ र तुरुन्तै त्यसलाई बिर्सिन्छ।

१. 'ऋजु' — निष्कपट सरलताको सौन्दर्य

संसारी मानिस कुनै पनि काम गर्दा:

  • हजारौं हिसाब-किताब गर्छ— "यसो गर्दा मलाई के फाइदा हुन्छ? मानिसहरूले के भन्छन्? मेरो स्वार्थ सिद्ध हुन्छ कि हुँदैन?"
  • उसको व्यवहार कुटिल, कपटपूर्ण र योजनाबद्ध हुन्छ।

तर ज्ञानी पुरुषको व्यवहार 'ऋजु' (अत्यन्त सरल र सोझो) हुन्छ:

  • प्रारब्ध अनुसार जब जुन परिस्थिति वा काम सामुन्ने आउँछ, ऊ त्यसलाई सहजै गरिदिन्छ।
  • न उसमा कुनै भित्री प्रतिरोध हुन्छ, न कुनै कपटपूर्ण स्वार्थ।

२. 'तस्य चेष्टा हि बालवत्' — बालक जस्तै निर्दोष चेतना

अष्टावक्र यहाँ ज्ञानीको तुलना अबोध बालकसँग गर्नुहुन्छ:

  • सानो बच्चालाई हेर्नुहोस्: उसले खेलौना पाउँदा रमाउँछ, फुटेपछि भुल्छ। ऊ कसैप्रति ईर्ष्या वा बदलाको योजना बनाउँदैन।
  • समाजले जसलाई 'शुभ' वा 'अशुभ' भन्छ, त्यो सामाजिक मापदण्ड हो। बालकलाई ती मापदण्डको कुनै कृत्रिम अहंकार हुँदैन।
  • ज्ञानी पनि त्यस्तै हो— ऊ पाप-पुण्यको अहंकारबाट मुक्त भएर प्रकृतिको हातको निर्दोष उपकरण बन्दछ।
  • उसले गरेका कर्महरूले उसमा कुनै नयाँ संस्कार वा कर्म-बन्धनको बीउ रोप्दैनन्।

३. दैनिक जीवनमा बालसुलभ सरलता

  • जीवनलाई धेरै जटिल नबनाउनुहोस्; जे काम अहिले हातमा छ, त्यसलाई निष्कपट भएर गर्नुहोस्।
  • विगतको पश्चात्ताप र भविष्यको चिन्तालाई छोडेर वर्तमान क्षणमा बाँचिरहेको अबोध बालक बन्नुहोस्।
  • कपट र चातुर्यले तनाव दिन्छ; सरलता र सत्यताले मुक्ति दिन्छ।

मनन सूत्र:
"मेरो कुनै व्यक्तिगत योजना छैन; म त परमात्माको हातमा रहेको बालक हुँ जसको प्रत्येक क्रिया केवल सहज बाल-क्रीडा हो।"

अघिल्लो
पछिल्लो

विषय-सूची (Contents)

📖 आवरण पृष्ठ📜 प्राक्कथन / भूमिका

अध्याय तथा श्लोकहरू:

अध्याय 1: आत्मसाक्षात्कारको उपदेश20 श्लोक
आत्मसाक्षात्कारोपदेशः

राजा जनकका तीन मौलिक प्रश्नहरू (ज्ञान, मुक्ति र वैराग्य) र अष्टावक्रद्वारा साक्षी भावको प्रत्यक्ष उद्घोष।

श्लोकहरू (20):
अध्याय 2: आत्म-विस्मय र आनन्दको उल्लास25 श्लोक
आत्मविस्मयोल्लासः

राजा जनकद्वारा आत्म-साक्षात्कार पश्चात् अद्वितीय चेतनाको अनुभव र विस्मयको प्रकटीकरण।

श्लोकहरू (25):
अध्याय 3: आत्मज्ञानीको परीक्षा14 श्लोक
आत्मज्ञानपरीक्षा

अष्टावक्रद्वारा यदि आत्मबोध भएको छ भने संसारी विषयप्रति आसक्ति किन भनी गरिएको कसी परीक्षण।

श्लोकहरू (14):
अध्याय 4: आत्मज्ञानीको महिमा6 श्लोक
ज्ञानानुकीर्तनम्

सत्यलाई जानेको व्यक्तिको अनुपम स्थिति र सांसारिक सुख-दुःखभन्दा परको स्थितिको प्रशंसा।

श्लोकहरू (6):
अध्याय 5: चित्त लीन हुने चार उपाय4 श्लोक
चित्तलयोपायः

आत्मा निर्लेप, शुद्ध र निराकार छ भन्ने बोधद्वारा चित्तलाई शान्त र लीन बनाउने उपदेश।

श्लोकहरू (4):
अध्याय 6: ज्ञानको वास्तविक स्वरूप4 श्लोक
ज्ञानस्वरूपम्

आकाश जस्तै सर्वव्यापी र अनन्त आत्माको पहिचान।

श्लोकहरू (4):
अध्याय 7: परम शान्तिको प्रत्यक्ष अनुभव5 श्लोक
शान्तानुभवः

जनकद्वारा आफू नै अनन्त महासागर भएको र संसार तरंग मात्र भएको स्वीकारोक्ति।

श्लोकहरू (5):
अध्याय 8: बन्धन र मोक्षको परिभाषा4 श्लोक
बन्धनमोक्षलक्षणम्

मनको चाहना र आसक्ति नै बन्धन हो, अनि ती सबैबाट मुक्ति नै परम मोक्ष हो।

श्लोकहरू (4):
अध्याय 9: निर्वेद र उदासीनता8 श्लोक
निर्वेदवर्णनम्

द्वन्द्व, कर्म, र संशयहरूको निवृत्ति तथा शान्तिको मार्ग।

श्लोकहरू (8):
अध्याय 10: वैराग्य र वासनात्याग8 श्लोक
वैराग्योपदेशः

काम, क्रोध र भोगहरूको निस्सारता बुझेर शान्ति प्राप्त गर्ने प्रेरणा।

श्लोकहरू (8):
अध्याय 11: प्रारब्ध र आत्मशान्ति8 श्लोक
प्रारब्धशान्तिः

सृष्टिको स्वभाव र प्रारब्धलाई बुझेर चिन्तामुक्त हुने कला।

श्लोकहरू (8):
अध्याय 12: आत्मानुभव र मौन स्थिति8 श्लोक
आत्मानुभवस्थितिः

कर्म, संकल्प र ध्यान समेत त्यागेर सहज मौनमा स्थिर हुने जनकको अनुभव।

श्लोकहरू (8):
अध्याय 13: परमानन्दको स्थिति7 श्लोक
परमानन्दप्राप्तिः

आत्मामा स्थित पुरुषका लागि कुनै नियम वा बन्धन बाँकी नरहने घोषणा।

श्लोकहरू (7):
अध्याय 14: सहज शान्ति4 श्लोक
शान्तिबोधः

प्रकृति र आत्माको भेद बुझेर पूर्ण शान्तिमा विश्राम।

श्लोकहरू (4):
अध्याय 15: तत्त्वज्ञानको उपदेश20 श्लोक
तत्त्वोपदेशः

अष्टावक्रद्वारा चैतन्य र आत्मतत्त्वको विस्तृत एवं स्पष्ट रहस्योद्घाटन।

श्लोकहरू (20):
अध्याय 16: विशेष आत्म-उपदेश11 श्लोक
विशेषोपदेशः

बाहिरी शास्त्र वा गुरु चर्चा भन्दा आन्तरिक मौन नै सर्वोपरि भएको उद्घोष।

श्लोकहरू (11):
अध्याय 17: आत्मज्ञानीको स्वभाव20 श्लोक
ज्ञानीस्वभावः

संसारमा रहेर पनि जलमा कमलको पात जस्तै निर्लिप्त ज्ञानीको जीवन।

श्लोकहरू (20):
अध्याय 18: शान्ति र जीवनमुक्ति (१०० श्लोक)100 श्लोक
शान्तिशतकम्

अष्टावक्र गीताको सबैभन्दा गहिरो अध्याय, जसमा जीवनमुक्तको अन्तिम रहस्य खोलिएको छ।

अध्याय 19: आत्म-विश्राम र तृप्ति8 श्लोक
आत्मविश्रामः

जनकद्वारा सबै द्वैत मेटिएर केवल आफ्नो विशुद्ध अस्तित्वको अनुभव।

श्लोकहरू (8):
अध्याय 20: पूर्ण विदेहमुक्ति14 श्लोक
विदेहमुक्तिः

न मोक्ष छ, न बन्धन, न साधक, न सिद्ध— केवल एकमात्र ब्रह्म सत्य हो।

श्लोकहरू (14):