अष्टावक्र गीता पृष्ठभूमि
ॐअध्याय 8

बन्धन र मोक्षको परिभाषा

बन्धनमोक्षलक्षणम्
अघिल्लो
पछिल्लो

अष्टावक्र उवाच

सद्गुरु अष्टावक्र

श्लोक 2

तदा मुक्तिर्यदा चित्तं न वाञ्छति न शोचति। न मुञ्चति न गृह्णाति न दृष्यति न कुप्यति॥ २ ॥

tadā muktir yadā cittaṁ na vāñchati na śocati | na muñcati na gṛhṇāti na dṛṣyati na kupyati || 2 ||

नेपाली भावार्थ

जब मनले कुनै कुराको तृष्णा गर्दैन, कुनै कुरामा शोक गर्दैन, न केही त्याग्न खोज्छ, न केही समात्न दौडन्छ, न अनुकूलतामा मात्तिन्छ, र न त प्रतिकूलतामा रिसाउँछ— वास्तवमा त्यही अवस्था नै परम मुक्ति हो!

English Translation

It is liberation when the mind neither desires, nor grieves, neither rejects, nor grasps, neither becomes elated, nor becomes angry!

सार संक्षेप: मुक्ति मरेपछि पाउने कुनै स्वर्ग होइन; मन जब चाहना, शोक, त्याग, ग्रहण, घमण्ड र रिसबाट पूर्ण शान्त र तटस्थ बन्दछ, त्यही शान्त अवस्था नै तत्काल मुक्ति हो।

१. मुक्तिको वैज्ञानिक र मनोवैज्ञानिक परिभाषा (Liberation Defined)

पहिलो श्लोकमा बन्धनका ६ लक्षण बताएपछि, दोस्रो श्लोकमा अष्टावक्रले मुक्तिका ६ लक्षण प्रकट गर्नुहुन्छ:

  1. न वाञ्छति: मन वर्तमान क्षणमा सन्तुष्ट छ। भविष्यको कुनै तृष्णाले मनलाई तान्दैन।
  2. न शोचति: विगतका गल्ती वा गुमेका कुराहरूलाई सम्झेर रोइरहने बानी समाप्त हुन्छ।
  3. न मुञ्चति: परिस्थितिलाई जबरजस्ती भाग्ने वा धकेल्ने प्रयास हुँदैन।
  4. न गृह्णाति: कुनै वस्तु, व्यक्ति वा विचारलाई मेरो भन्दै टाँसिने मोह हुँदैन।
  5. न दृष्यति: सफलतामा अहङ्कारको मात चढ्दैन; मन शान्त रहन्छ।
  6. न कुप्यति: कसैले गाली गरोस् वा योजना बिग्रियोस्, भित्री शान्तिमा रिसको आगो बल्दैन।

यो कुनै निष्क्रियता वा जडता होइन; यो पूर्ण सचेत, शान्त र स्थिर प्रज्ञा को अवस्था हो।

२. नदीको किनार जस्तै मन

जसरी नदीको किनारमा बसेको मानिसले नदीमा तैरिरहेको फूल पनि हेर्छ, फोहोर पनि हेर्छ— तर ऊ न फूल समात्न हामफाल्छ, न फोहोर देखेर नदीसँग रिसाउँछ।
ऊ केवल साक्षी भएर हेरिरहन्छ।
त्यस्तै, मुक्त पुरुषको मन संसारका सबै घटनाहरूको निष्पक्ष साक्षी बनेर रहन्छ।

३. दैनिक जीवनमा मुक्तिको अनुभव

हामी सोच्छौं— मुक्ति पाउन धेरै कठिन छ।
तर अष्टावक्र भन्नुहुन्छ: मुक्ति यसै क्षण सम्भव छ!
अहिले नै केही सेकेन्डका लागि:

  • भविष्यको चाहना छोडिदिनुहोस् (न वाञ्छति)।
  • विगतको चिन्ता छोडिदिनुहोस् (न शोचति)।
  • कसैसँगको रिस छोडिदिनुहोस् (न कुप्यति)।
    हेर्नुहोस्— त्यो मौन क्षणमा तपाईं कहाँ हुनुहुन्छ?
    तपाईं आफ्नै मुक्त आत्मस्वरूप मा हुनुहुन्छ!

मनन सूत्र:
"जहाँ चाहना र रिस छैन, त्यहाँ कुनै बन्धन छैन; मनको शून्यता नै आत्मिक स्वतन्त्रताको राज्य हो।"

अघिल्लो
पछिल्लो

विषय-सूची (Contents)

📖 आवरण पृष्ठ📜 प्राक्कथन / भूमिका

अध्याय तथा श्लोकहरू:

अध्याय 1: आत्मसाक्षात्कारको उपदेश20 श्लोक
आत्मसाक्षात्कारोपदेशः

राजा जनकका तीन मौलिक प्रश्नहरू (ज्ञान, मुक्ति र वैराग्य) र अष्टावक्रद्वारा साक्षी भावको प्रत्यक्ष उद्घोष।

श्लोकहरू (20):
अध्याय 2: आत्म-विस्मय र आनन्दको उल्लास25 श्लोक
आत्मविस्मयोल्लासः

राजा जनकद्वारा आत्म-साक्षात्कार पश्चात् अद्वितीय चेतनाको अनुभव र विस्मयको प्रकटीकरण।

श्लोकहरू (25):
अध्याय 3: आत्मज्ञानीको परीक्षा14 श्लोक
आत्मज्ञानपरीक्षा

अष्टावक्रद्वारा यदि आत्मबोध भएको छ भने संसारी विषयप्रति आसक्ति किन भनी गरिएको कसी परीक्षण।

श्लोकहरू (14):
अध्याय 4: आत्मज्ञानीको महिमा6 श्लोक
ज्ञानानुकीर्तनम्

सत्यलाई जानेको व्यक्तिको अनुपम स्थिति र सांसारिक सुख-दुःखभन्दा परको स्थितिको प्रशंसा।

श्लोकहरू (6):
अध्याय 5: चित्त लीन हुने चार उपाय4 श्लोक
चित्तलयोपायः

आत्मा निर्लेप, शुद्ध र निराकार छ भन्ने बोधद्वारा चित्तलाई शान्त र लीन बनाउने उपदेश।

श्लोकहरू (4):
अध्याय 6: ज्ञानको वास्तविक स्वरूप4 श्लोक
ज्ञानस्वरूपम्

आकाश जस्तै सर्वव्यापी र अनन्त आत्माको पहिचान।

श्लोकहरू (4):
अध्याय 7: परम शान्तिको प्रत्यक्ष अनुभव5 श्लोक
शान्तानुभवः

जनकद्वारा आफू नै अनन्त महासागर भएको र संसार तरंग मात्र भएको स्वीकारोक्ति।

श्लोकहरू (5):
अध्याय 8: बन्धन र मोक्षको परिभाषा4 श्लोक
बन्धनमोक्षलक्षणम्

मनको चाहना र आसक्ति नै बन्धन हो, अनि ती सबैबाट मुक्ति नै परम मोक्ष हो।

श्लोकहरू (4):
अध्याय 9: निर्वेद र उदासीनता8 श्लोक
निर्वेदवर्णनम्

द्वन्द्व, कर्म, र संशयहरूको निवृत्ति तथा शान्तिको मार्ग।

श्लोकहरू (8):
अध्याय 10: वैराग्य र वासनात्याग8 श्लोक
वैराग्योपदेशः

काम, क्रोध र भोगहरूको निस्सारता बुझेर शान्ति प्राप्त गर्ने प्रेरणा।

श्लोकहरू (8):
अध्याय 11: प्रारब्ध र आत्मशान्ति8 श्लोक
प्रारब्धशान्तिः

सृष्टिको स्वभाव र प्रारब्धलाई बुझेर चिन्तामुक्त हुने कला।

श्लोकहरू (8):
अध्याय 12: आत्मानुभव र मौन स्थिति8 श्लोक
आत्मानुभवस्थितिः

कर्म, संकल्प र ध्यान समेत त्यागेर सहज मौनमा स्थिर हुने जनकको अनुभव।

श्लोकहरू (8):
अध्याय 13: परमानन्दको स्थिति7 श्लोक
परमानन्दप्राप्तिः

आत्मामा स्थित पुरुषका लागि कुनै नियम वा बन्धन बाँकी नरहने घोषणा।

श्लोकहरू (7):
अध्याय 14: सहज शान्ति4 श्लोक
शान्तिबोधः

प्रकृति र आत्माको भेद बुझेर पूर्ण शान्तिमा विश्राम।

श्लोकहरू (4):
अध्याय 15: तत्त्वज्ञानको उपदेश20 श्लोक
तत्त्वोपदेशः

अष्टावक्रद्वारा चैतन्य र आत्मतत्त्वको विस्तृत एवं स्पष्ट रहस्योद्घाटन।

श्लोकहरू (20):
अध्याय 16: विशेष आत्म-उपदेश11 श्लोक
विशेषोपदेशः

बाहिरी शास्त्र वा गुरु चर्चा भन्दा आन्तरिक मौन नै सर्वोपरि भएको उद्घोष।

श्लोकहरू (11):
अध्याय 17: आत्मज्ञानीको स्वभाव20 श्लोक
ज्ञानीस्वभावः

संसारमा रहेर पनि जलमा कमलको पात जस्तै निर्लिप्त ज्ञानीको जीवन।

श्लोकहरू (20):
अध्याय 18: शान्ति र जीवनमुक्ति (१०० श्लोक)100 श्लोक
शान्तिशतकम्

अष्टावक्र गीताको सबैभन्दा गहिरो अध्याय, जसमा जीवनमुक्तको अन्तिम रहस्य खोलिएको छ।

अध्याय 19: आत्म-विश्राम र तृप्ति8 श्लोक
आत्मविश्रामः

जनकद्वारा सबै द्वैत मेटिएर केवल आफ्नो विशुद्ध अस्तित्वको अनुभव।

श्लोकहरू (8):
अध्याय 20: पूर्ण विदेहमुक्ति14 श्लोक
विदेहमुक्तिः

न मोक्ष छ, न बन्धन, न साधक, न सिद्ध— केवल एकमात्र ब्रह्म सत्य हो।

श्लोकहरू (14):