अष्टावक्र उवाच
सद्गुरु अष्टावक्र
श्लोक 2
तदा मुक्तिर्यदा चित्तं न वाञ्छति न शोचति। न मुञ्चति न गृह्णाति न दृष्यति न कुप्यति॥ २ ॥
tadā muktir yadā cittaṁ na vāñchati na śocati | na muñcati na gṛhṇāti na dṛṣyati na kupyati || 2 ||
नेपाली भावार्थ
जब मनले कुनै कुराको तृष्णा गर्दैन, कुनै कुरामा शोक गर्दैन, न केही त्याग्न खोज्छ, न केही समात्न दौडन्छ, न अनुकूलतामा मात्तिन्छ, र न त प्रतिकूलतामा रिसाउँछ— वास्तवमा त्यही अवस्था नै परम मुक्ति हो!
English Translation
It is liberation when the mind neither desires, nor grieves, neither rejects, nor grasps, neither becomes elated, nor becomes angry!
सार संक्षेप: मुक्ति मरेपछि पाउने कुनै स्वर्ग होइन; मन जब चाहना, शोक, त्याग, ग्रहण, घमण्ड र रिसबाट पूर्ण शान्त र तटस्थ बन्दछ, त्यही शान्त अवस्था नै तत्काल मुक्ति हो।
१. मुक्तिको वैज्ञानिक र मनोवैज्ञानिक परिभाषा (Liberation Defined)
पहिलो श्लोकमा बन्धनका ६ लक्षण बताएपछि, दोस्रो श्लोकमा अष्टावक्रले मुक्तिका ६ लक्षण प्रकट गर्नुहुन्छ:
यो कुनै निष्क्रियता वा जडता होइन; यो पूर्ण सचेत, शान्त र स्थिर प्रज्ञा को अवस्था हो।
२. नदीको किनार जस्तै मन
जसरी नदीको किनारमा बसेको मानिसले नदीमा तैरिरहेको फूल पनि हेर्छ, फोहोर पनि हेर्छ— तर ऊ न फूल समात्न हामफाल्छ, न फोहोर देखेर नदीसँग रिसाउँछ।
ऊ केवल साक्षी भएर हेरिरहन्छ।
त्यस्तै, मुक्त पुरुषको मन संसारका सबै घटनाहरूको निष्पक्ष साक्षी बनेर रहन्छ।
३. दैनिक जीवनमा मुक्तिको अनुभव
हामी सोच्छौं— मुक्ति पाउन धेरै कठिन छ।
तर अष्टावक्र भन्नुहुन्छ: मुक्ति यसै क्षण सम्भव छ!
अहिले नै केही सेकेन्डका लागि:
हेर्नुहोस्— त्यो मौन क्षणमा तपाईं कहाँ हुनुहुन्छ?
तपाईं आफ्नै मुक्त आत्मस्वरूप मा हुनुहुन्छ!