अष्टावक्र गीता पृष्ठभूमि
ॐअध्याय 20

पूर्ण विदेहमुक्ति

विदेहमुक्तिः
पछिल्लो

जनक उवाच

महाराजा जनक

श्लोक 1

क्व भूतानि क्व देहो वा क्वेन्द्रियाणि क्व वा मनः। क्व शून्यं क्व च नैराश्यं मत्स्वरूपे निरञ्जने॥ १॥

kva bhūtāni kva deho vā kvendriyāṇi kva vā manaḥ | kva śūnyaṃ kva ca nairāśyaṃ matsvarūpe nirañjane || 1 ||

नेपाली भावार्थ

राजा जनक भन्नुहुन्छ: सर्वथा निष्कलङ्क र विकारशून्य मेरो आफ्नै वास्तविक आत्मस्वरूपमा— कहाँ छन् पञ्चमहाभूतहरू? कहाँ छ यो शरीर? कहाँ छन् इन्द्रियहरू र कहाँ छ मन? यहाँसम्म कि शून्यता कहाँ छ, र निराशा (आशाहीनता) नै वा कहाँ छ?

English Translation

King Janaka said: In my own immaculate, stainless, and true Self—where are the elements? Where is the body? Where are the senses, and where indeed is the mind? Where is the void, and where is despair?

सार संक्षेप: अष्टावक्र गीताको अन्तिम अध्याय (विदेहमुक्ति) को यो शङ्खनाद हो। जब मानिस आफ्नो निष्कलङ्क आत्मामा जाग्दछ, तब शरीर, मन, पाँच तत्व मात्र होइन, 'शून्यता' को अवधारणा समेत मेटिएर केवल अद्वितीय परब्रह्म मात्र बाँकी रहन्छ।

१. विदेहमुक्ति: ग्रन्थको अन्तिम शिखर

अष्टावक्र गीताको २०औं अध्याय यस अनुपम ग्रन्थको 'उपसंहार' तथा चरम उत्कर्ष हो।

  • यस अध्यायको नाम 'विदेहमुक्तिः' (देहभन्दा परको परम स्वतन्त्रता) हो।
  • राजा जनक यहाँ शिष्यबाट पूर्ण सिद्ध गुरु, साक्षात् परब्रह्मको रूपमा बोल्दै हुनुहुन्छ।
  • उहाँका शब्दहरूमा कुनै द्वैत बाँकी छैन; यो अद्वैतको नग्न सत्यको अन्तिम उद्घोष हो।

२. पञ्चभूत, शरीर र मनको विसर्जन

  • हामी संसारलाई पाँच तत्व (पृथ्वी, जल, तेज, वायु, आकाश) को मान्दछौं (भूतानि)।
  • हामी आफूलाई शरीर र मन मान्दछौं (देहो, इन्द्रियाणि, मनः)।
  • तर जनक भन्नुहुन्छ: यी सबै त अज्ञानको पर्दामा नाचिरहेका छायाँ नाटक थिए।
  • जब प्रकाश बल्यो, तब पर्दा पनि हरायो र छायाँ पनि हरायो।
  • मेरो निष्कलङ्क स्वरूप (निरञ्जन) मा न पाँच तत्व छन्, न शरीर, न मन।

३. 'क्व शून्यं क्व च नैराश्यम्' — शून्यताभन्दा पर

बौद्ध दर्शन वा शून्यवादीहरू भन्छन्— "सबै शून्य हो।"
तर जनक त्योभन्दा पनि माथि उठ्नुहुन्छ:

  • "शून्यता पनि त एउटा अवधारणा हो! शून्यतालाई जान्ने को छ? म त्यो जान्ने साक्षी हुँ!"
  • त्यसैले मेरो निरञ्जन स्वरूपमा शून्यता पनि छैन।
  • त्यहाँ न निराशा छ, न आशा; त्यहाँ केवल एकरस सच्चिदानन्दको साम्राज्य छ।

मनन सूत्र:
"मेरो निष्कलंक निरञ्जन स्वरूपमा न शरीर छ, न मन, न शून्य; म त सबै खेलहरूभन्दा पर रहेको अद्वितीय, अचल परब्रह्म हुँ।"

पछिल्लो

विषय-सूची (Contents)

📖 आवरण पृष्ठ📜 प्राक्कथन / भूमिका

अध्याय तथा श्लोकहरू:

अध्याय 1: आत्मसाक्षात्कारको उपदेश20 श्लोक
आत्मसाक्षात्कारोपदेशः

राजा जनकका तीन मौलिक प्रश्नहरू (ज्ञान, मुक्ति र वैराग्य) र अष्टावक्रद्वारा साक्षी भावको प्रत्यक्ष उद्घोष।

श्लोकहरू (20):
अध्याय 2: आत्म-विस्मय र आनन्दको उल्लास25 श्लोक
आत्मविस्मयोल्लासः

राजा जनकद्वारा आत्म-साक्षात्कार पश्चात् अद्वितीय चेतनाको अनुभव र विस्मयको प्रकटीकरण।

श्लोकहरू (25):
अध्याय 3: आत्मज्ञानीको परीक्षा14 श्लोक
आत्मज्ञानपरीक्षा

अष्टावक्रद्वारा यदि आत्मबोध भएको छ भने संसारी विषयप्रति आसक्ति किन भनी गरिएको कसी परीक्षण।

श्लोकहरू (14):
अध्याय 4: आत्मज्ञानीको महिमा6 श्लोक
ज्ञानानुकीर्तनम्

सत्यलाई जानेको व्यक्तिको अनुपम स्थिति र सांसारिक सुख-दुःखभन्दा परको स्थितिको प्रशंसा।

श्लोकहरू (6):
अध्याय 5: चित्त लीन हुने चार उपाय4 श्लोक
चित्तलयोपायः

आत्मा निर्लेप, शुद्ध र निराकार छ भन्ने बोधद्वारा चित्तलाई शान्त र लीन बनाउने उपदेश।

श्लोकहरू (4):
अध्याय 6: ज्ञानको वास्तविक स्वरूप4 श्लोक
ज्ञानस्वरूपम्

आकाश जस्तै सर्वव्यापी र अनन्त आत्माको पहिचान।

श्लोकहरू (4):
अध्याय 7: परम शान्तिको प्रत्यक्ष अनुभव5 श्लोक
शान्तानुभवः

जनकद्वारा आफू नै अनन्त महासागर भएको र संसार तरंग मात्र भएको स्वीकारोक्ति।

श्लोकहरू (5):
अध्याय 8: बन्धन र मोक्षको परिभाषा4 श्लोक
बन्धनमोक्षलक्षणम्

मनको चाहना र आसक्ति नै बन्धन हो, अनि ती सबैबाट मुक्ति नै परम मोक्ष हो।

श्लोकहरू (4):
अध्याय 9: निर्वेद र उदासीनता8 श्लोक
निर्वेदवर्णनम्

द्वन्द्व, कर्म, र संशयहरूको निवृत्ति तथा शान्तिको मार्ग।

श्लोकहरू (8):
अध्याय 10: वैराग्य र वासनात्याग8 श्लोक
वैराग्योपदेशः

काम, क्रोध र भोगहरूको निस्सारता बुझेर शान्ति प्राप्त गर्ने प्रेरणा।

श्लोकहरू (8):
अध्याय 11: प्रारब्ध र आत्मशान्ति8 श्लोक
प्रारब्धशान्तिः

सृष्टिको स्वभाव र प्रारब्धलाई बुझेर चिन्तामुक्त हुने कला।

श्लोकहरू (8):
अध्याय 12: आत्मानुभव र मौन स्थिति8 श्लोक
आत्मानुभवस्थितिः

कर्म, संकल्प र ध्यान समेत त्यागेर सहज मौनमा स्थिर हुने जनकको अनुभव।

श्लोकहरू (8):
अध्याय 13: परमानन्दको स्थिति7 श्लोक
परमानन्दप्राप्तिः

आत्मामा स्थित पुरुषका लागि कुनै नियम वा बन्धन बाँकी नरहने घोषणा।

श्लोकहरू (7):
अध्याय 14: सहज शान्ति4 श्लोक
शान्तिबोधः

प्रकृति र आत्माको भेद बुझेर पूर्ण शान्तिमा विश्राम।

श्लोकहरू (4):
अध्याय 15: तत्त्वज्ञानको उपदेश20 श्लोक
तत्त्वोपदेशः

अष्टावक्रद्वारा चैतन्य र आत्मतत्त्वको विस्तृत एवं स्पष्ट रहस्योद्घाटन।

श्लोकहरू (20):
अध्याय 16: विशेष आत्म-उपदेश11 श्लोक
विशेषोपदेशः

बाहिरी शास्त्र वा गुरु चर्चा भन्दा आन्तरिक मौन नै सर्वोपरि भएको उद्घोष।

श्लोकहरू (11):
अध्याय 17: आत्मज्ञानीको स्वभाव20 श्लोक
ज्ञानीस्वभावः

संसारमा रहेर पनि जलमा कमलको पात जस्तै निर्लिप्त ज्ञानीको जीवन।

श्लोकहरू (20):
अध्याय 18: शान्ति र जीवनमुक्ति (१०० श्लोक)100 श्लोक
शान्तिशतकम्

अष्टावक्र गीताको सबैभन्दा गहिरो अध्याय, जसमा जीवनमुक्तको अन्तिम रहस्य खोलिएको छ।

अध्याय 19: आत्म-विश्राम र तृप्ति8 श्लोक
आत्मविश्रामः

जनकद्वारा सबै द्वैत मेटिएर केवल आफ्नो विशुद्ध अस्तित्वको अनुभव।

श्लोकहरू (8):
अध्याय 20: पूर्ण विदेहमुक्ति14 श्लोक
विदेहमुक्तिः

न मोक्ष छ, न बन्धन, न साधक, न सिद्ध— केवल एकमात्र ब्रह्म सत्य हो।

श्लोकहरू (14):