अष्टावक्र गीता पृष्ठभूमि
ॐअध्याय 16

विशेष आत्म-उपदेश

विशेषोपदेशः
अघिल्लो
पछिल्लो

अष्टावक्र उवाच

सद्गुरु अष्टावक्र

श्लोक 4

व्यापारे खिद्यते यस्तु निमेषोन्मेषयोरपि। तस्यालस्यधुरीणस्य सुखं नान्यस्य कस्यचित्॥ ४ ॥

vyāpāre khidyate yas tu nimeṣonmeṣayor api | tasyālasya-dhurīṇasya sukhaṁ nānyasya kasyacit || 4 ||

नेपाली भावार्थ

जसलाई आँखाका परेला खोल्ने र चिम्लने जस्तो सानो क्रियामा पनि भारीपन वा परिश्रमको अनुभव हुन्छ, त्यस्तो 'परम निष्क्रिय (आलस्य-धुरीण)' पुरुषलाई नै वास्तविक सुख प्राप्त हुन्छ, बाहिरी संसारमा दौडधूप गर्ने अरू कसैलाई पनि होइन।

English Translation

He who feels weary even in the slight exertion of opening and closing his eyelids—to that foremost of inactive ones (who rests effortlessly in non-doership) belongs true happiness, and to none other.

सार संक्षेप: यहाँ 'आलस्य' को अर्थ अल्छी वा निकम्मा हुनु होइन, बरु कर्तृत्व-अहंकारको पूर्ण अभाव हो। जब कुनै काम गर्ने व्यक्तिगत अहङ्कार बाँकी रहँदैन, तब जीवन पूर्ण सहज र परमानन्दमय बन्दछ।

१. 'आलस्यधुरीण': वेदान्तको गहिरो विरोधाभास

यो श्लोक अष्टावक्र गीताको सबैभन्दा अनौठो र रोमाञ्चक श्लोकहरूमध्ये एक हो।
सामान्य संसारमा 'आलस्य' लाई दोष मानिन्छ; तर अष्टावक्र यहाँ 'आलस्यधुरीणस्य' (आलसीहरूमध्ये सर्वश्रेष्ठ) को प्रशंसा गर्नुहुन्छ!
यसको वास्तविक अर्थ के हो?

  • सामान्य आलसी व्यक्ति शरीरले काम गर्न अल्छी गर्छ तर उसको मनभित्र वासना, लोभ र कामवासनाका हजारौं विचारहरू दौडिरहेका हुन्छन्। त्यो तमोगुणी आलस्य हो।
  • तर अष्टावक्रले भन्नुभएको आलस्य गुणातीत विश्राम हो। जहाँ 'मैले केही गर्नु छ' भन्ने अहङ्कार नै पग्लिसकेको छ।

२. आँखाको परेला झिम्क्याउने दृष्टान्त

अष्टावक्र भन्नुहुन्छ कि जसलाई परेला खोल्न र बन्द गर्न पनि आफ्नो व्यक्तिगत प्रयास लगाउन मन लाग्दैन—अर्थात् जसले आफ्नो शरीर, इन्द्रिय र प्राणलाई पूर्ण रूपमा प्रकृतिको नियममा छोडिदिएको छ—उही सुखी हो।

  • सास आफैं चलिरहेको छ, मुटु आफैं धड्किरहेको छ, रगत आफैं बगिरहेको छ।
  • जब मानिसले 'म चलाउँछु' भन्ने व्यर्थको भ्रम छोड्दछ, तब उसले बुझ्दछ कि सबै क्रियाहरू त प्रकृतिका गुणहरूले आफैं गरिरहेका छन्।
  • आत्मा केवल मौन, निर्लेप साक्षी मात्र हो।

३. कर्ममा अकर्म र अकर्ममा कर्म

भगवद्गीता (४.१८) मा श्रीकृष्ण भन्नुहुन्छ:

"कर्मण्यकर्म यः पश्येदकर्मणि च कर्म यः। स बुद्धिमान् मनुष्येषु..."

ज्ञानी पुरुष बाहिरबाट राज्य चलाइरहेको हुन सक्छ, युद्ध गरिरहेको हुन सक्छ, वा काम गरिरहेको हुन सक्छ; तर भित्रबाट ऊ यति निष्क्रिय (आलस्यधुरीण) छ कि उसलाई 'मैले गरें' भन्ने रत्तीभर पनि अहङ्कार हुँदैन। यही अकर्ता भाव नै सर्वोच्च सुखको रहस्य हो।

मनन सूत्र:
"काम प्रकृतिले गर्छ, साक्षी आत्मा मौन रहन्छ; जब 'म गर्छु' भन्ने अहङ्कार छुट्छ, तब सानो कर्म पनि लीला बन्दछ।"

अघिल्लो
पछिल्लो

विषय-सूची (Contents)

📖 आवरण पृष्ठ📜 प्राक्कथन / भूमिका

अध्याय तथा श्लोकहरू:

अध्याय 1: आत्मसाक्षात्कारको उपदेश20 श्लोक
आत्मसाक्षात्कारोपदेशः

राजा जनकका तीन मौलिक प्रश्नहरू (ज्ञान, मुक्ति र वैराग्य) र अष्टावक्रद्वारा साक्षी भावको प्रत्यक्ष उद्घोष।

श्लोकहरू (20):
अध्याय 2: आत्म-विस्मय र आनन्दको उल्लास25 श्लोक
आत्मविस्मयोल्लासः

राजा जनकद्वारा आत्म-साक्षात्कार पश्चात् अद्वितीय चेतनाको अनुभव र विस्मयको प्रकटीकरण।

श्लोकहरू (25):
अध्याय 3: आत्मज्ञानीको परीक्षा14 श्लोक
आत्मज्ञानपरीक्षा

अष्टावक्रद्वारा यदि आत्मबोध भएको छ भने संसारी विषयप्रति आसक्ति किन भनी गरिएको कसी परीक्षण।

श्लोकहरू (14):
अध्याय 4: आत्मज्ञानीको महिमा6 श्लोक
ज्ञानानुकीर्तनम्

सत्यलाई जानेको व्यक्तिको अनुपम स्थिति र सांसारिक सुख-दुःखभन्दा परको स्थितिको प्रशंसा।

श्लोकहरू (6):
अध्याय 5: चित्त लीन हुने चार उपाय4 श्लोक
चित्तलयोपायः

आत्मा निर्लेप, शुद्ध र निराकार छ भन्ने बोधद्वारा चित्तलाई शान्त र लीन बनाउने उपदेश।

श्लोकहरू (4):
अध्याय 6: ज्ञानको वास्तविक स्वरूप4 श्लोक
ज्ञानस्वरूपम्

आकाश जस्तै सर्वव्यापी र अनन्त आत्माको पहिचान।

श्लोकहरू (4):
अध्याय 7: परम शान्तिको प्रत्यक्ष अनुभव5 श्लोक
शान्तानुभवः

जनकद्वारा आफू नै अनन्त महासागर भएको र संसार तरंग मात्र भएको स्वीकारोक्ति।

श्लोकहरू (5):
अध्याय 8: बन्धन र मोक्षको परिभाषा4 श्लोक
बन्धनमोक्षलक्षणम्

मनको चाहना र आसक्ति नै बन्धन हो, अनि ती सबैबाट मुक्ति नै परम मोक्ष हो।

श्लोकहरू (4):
अध्याय 9: निर्वेद र उदासीनता8 श्लोक
निर्वेदवर्णनम्

द्वन्द्व, कर्म, र संशयहरूको निवृत्ति तथा शान्तिको मार्ग।

श्लोकहरू (8):
अध्याय 10: वैराग्य र वासनात्याग8 श्लोक
वैराग्योपदेशः

काम, क्रोध र भोगहरूको निस्सारता बुझेर शान्ति प्राप्त गर्ने प्रेरणा।

श्लोकहरू (8):
अध्याय 11: प्रारब्ध र आत्मशान्ति8 श्लोक
प्रारब्धशान्तिः

सृष्टिको स्वभाव र प्रारब्धलाई बुझेर चिन्तामुक्त हुने कला।

श्लोकहरू (8):
अध्याय 12: आत्मानुभव र मौन स्थिति8 श्लोक
आत्मानुभवस्थितिः

कर्म, संकल्प र ध्यान समेत त्यागेर सहज मौनमा स्थिर हुने जनकको अनुभव।

श्लोकहरू (8):
अध्याय 13: परमानन्दको स्थिति7 श्लोक
परमानन्दप्राप्तिः

आत्मामा स्थित पुरुषका लागि कुनै नियम वा बन्धन बाँकी नरहने घोषणा।

श्लोकहरू (7):
अध्याय 14: सहज शान्ति4 श्लोक
शान्तिबोधः

प्रकृति र आत्माको भेद बुझेर पूर्ण शान्तिमा विश्राम।

श्लोकहरू (4):
अध्याय 15: तत्त्वज्ञानको उपदेश20 श्लोक
तत्त्वोपदेशः

अष्टावक्रद्वारा चैतन्य र आत्मतत्त्वको विस्तृत एवं स्पष्ट रहस्योद्घाटन।

श्लोकहरू (20):
अध्याय 16: विशेष आत्म-उपदेश11 श्लोक
विशेषोपदेशः

बाहिरी शास्त्र वा गुरु चर्चा भन्दा आन्तरिक मौन नै सर्वोपरि भएको उद्घोष।

श्लोकहरू (11):
अध्याय 17: आत्मज्ञानीको स्वभाव20 श्लोक
ज्ञानीस्वभावः

संसारमा रहेर पनि जलमा कमलको पात जस्तै निर्लिप्त ज्ञानीको जीवन।

श्लोकहरू (20):
अध्याय 18: शान्ति र जीवनमुक्ति (१०० श्लोक)100 श्लोक
शान्तिशतकम्

अष्टावक्र गीताको सबैभन्दा गहिरो अध्याय, जसमा जीवनमुक्तको अन्तिम रहस्य खोलिएको छ।

अध्याय 19: आत्म-विश्राम र तृप्ति8 श्लोक
आत्मविश्रामः

जनकद्वारा सबै द्वैत मेटिएर केवल आफ्नो विशुद्ध अस्तित्वको अनुभव।

श्लोकहरू (8):
अध्याय 20: पूर्ण विदेहमुक्ति14 श्लोक
विदेहमुक्तिः

न मोक्ष छ, न बन्धन, न साधक, न सिद्ध— केवल एकमात्र ब्रह्म सत्य हो।

श्लोकहरू (14):