अष्टावक्र उवाच
सद्गुरु अष्टावक्र
श्लोक 4
व्यापारे खिद्यते यस्तु निमेषोन्मेषयोरपि। तस्यालस्यधुरीणस्य सुखं नान्यस्य कस्यचित्॥ ४ ॥
vyāpāre khidyate yas tu nimeṣonmeṣayor api | tasyālasya-dhurīṇasya sukhaṁ nānyasya kasyacit || 4 ||
नेपाली भावार्थ
जसलाई आँखाका परेला खोल्ने र चिम्लने जस्तो सानो क्रियामा पनि भारीपन वा परिश्रमको अनुभव हुन्छ, त्यस्तो 'परम निष्क्रिय (आलस्य-धुरीण)' पुरुषलाई नै वास्तविक सुख प्राप्त हुन्छ, बाहिरी संसारमा दौडधूप गर्ने अरू कसैलाई पनि होइन।
English Translation
He who feels weary even in the slight exertion of opening and closing his eyelids—to that foremost of inactive ones (who rests effortlessly in non-doership) belongs true happiness, and to none other.
सार संक्षेप: यहाँ 'आलस्य' को अर्थ अल्छी वा निकम्मा हुनु होइन, बरु कर्तृत्व-अहंकारको पूर्ण अभाव हो। जब कुनै काम गर्ने व्यक्तिगत अहङ्कार बाँकी रहँदैन, तब जीवन पूर्ण सहज र परमानन्दमय बन्दछ।
१. 'आलस्यधुरीण': वेदान्तको गहिरो विरोधाभास
यो श्लोक अष्टावक्र गीताको सबैभन्दा अनौठो र रोमाञ्चक श्लोकहरूमध्ये एक हो।
सामान्य संसारमा 'आलस्य' लाई दोष मानिन्छ; तर अष्टावक्र यहाँ 'आलस्यधुरीणस्य' (आलसीहरूमध्ये सर्वश्रेष्ठ) को प्रशंसा गर्नुहुन्छ!
यसको वास्तविक अर्थ के हो?
२. आँखाको परेला झिम्क्याउने दृष्टान्त
अष्टावक्र भन्नुहुन्छ कि जसलाई परेला खोल्न र बन्द गर्न पनि आफ्नो व्यक्तिगत प्रयास लगाउन मन लाग्दैन—अर्थात् जसले आफ्नो शरीर, इन्द्रिय र प्राणलाई पूर्ण रूपमा प्रकृतिको नियममा छोडिदिएको छ—उही सुखी हो।
३. कर्ममा अकर्म र अकर्ममा कर्म
भगवद्गीता (४.१८) मा श्रीकृष्ण भन्नुहुन्छ:
ज्ञानी पुरुष बाहिरबाट राज्य चलाइरहेको हुन सक्छ, युद्ध गरिरहेको हुन सक्छ, वा काम गरिरहेको हुन सक्छ; तर भित्रबाट ऊ यति निष्क्रिय (आलस्यधुरीण) छ कि उसलाई 'मैले गरें' भन्ने रत्तीभर पनि अहङ्कार हुँदैन। यही अकर्ता भाव नै सर्वोच्च सुखको रहस्य हो।