अष्टावक्र गीता पृष्ठभूमि
ॐअध्याय 15

तत्त्वज्ञानको उपदेश

तत्त्वोपदेशः
अघिल्लो
पछिल्लो

अष्टावक्र उवाच

सद्गुरु अष्टावक्र

श्लोक 8

श्रद्धस्व तात श्रद्धस्व नात्र मोहं कुरुष्व भोः। ज्ञानस्वरूपो भगवानात्मा त्वं प्रकृतेः परः॥ ८ ॥

śraddhasva tāta śraddhasva nātra mohaṁ kuruṣva bhoḥ | jñānasvarūpo bhagavān ātmā tvaṁ prakṛteḥ paraḥ || 8 ||

नेपाली भावार्थ

हे प्रिय जनक! विश्वास गर, दृढ श्रद्धा राख! यस परम सत्यमा रत्तिभर पनि कुनै भ्रम वा संशय नपाल! तिमी भौतिक प्रकृतिका गुणहरूभन्दा धेरै पर रहेको, साक्षात् ज्ञानस्वरूप भगवान् परमात्मा आत्मा नै हौ!

English Translation

Have faith, my dear one, have faith! Harbor no delusion or doubt in this matter! You are the embodiment of pure Knowledge; you are the Supreme Lord, the Self beyond all Nature!

सार संक्षेप: आफूलाई दीन-हीन, पापी वा असहाय ठान्नु नै सबैभन्दा ठूलो अज्ञान हो। सद्गुरुको वचनमा श्रद्धा राख कि तिमी स्वयं प्रकृतिका बन्धनहरूभन्दा पर रहेको साक्षात् भगवान् आत्मा हौ।

१. सद्गुरुको मातृ-वात्सल्य: 'श्रद्धस्व तात'

यस श्लोकमा सद्गुरु अष्टावक्रको हृदयबाट बगेको असीम प्रेम र वात्सल्य प्रस्फुटित हुन्छ।

  • उहाँ दुई पटक भन्नुहुन्छ: "श्रद्धस्व... श्रद्धस्व!" (विश्वास गर, पक्का विश्वास गर!)
  • उहाँ जनकलाई 'तात' (अति प्रिय सन्तान/शिष्य) भनेर सम्बोधन गर्नुहुन्छ।

किन अष्टावक्रले यति धेरै जोड दिनुभयो?
किनकि मानिसलाई हजारौं वर्षदेखि समाज, धर्म र परिवारले एउटै कुरा सिकाएको छ:

  • "तपाईं पापी हुनुहुन्छ।"
  • "तपाईं सानो, कमजोर र नश्वर प्राणी हुनुहुन्छ।"
    यो हीनताबोध मानिसको अन्तर्मनमा यति गहिरो गरी गडेको छ कि जब गुरु भन्नुहुन्छ— "तिमी नै भगवान् हौ", तब साधकको मन डराउँछ र शङ्का गर्छ: "के म भगवान् हुन सक्छु र?"

अष्टावक्र भन्नुहुन्छ:

"नात्र मोहं कुरुष्व! कुनै शङ्का नगर! म तिमीलाई सत्य भन्दैछु।"

२. 'ज्ञानस्वरूपो भगवान्' — तिम्रो वास्तविक पहिचान

भगवान् को हुन्?
के भगवान् आकाशमा बस्ने कुनै चार हात भएको व्यक्ति मात्र हुन्?
वेदान्त भन्छ: 'भग' भनेको ऐश्वर्य, ज्ञान, शक्ति र सौन्दर्य हो। जो यी सबैको मूल आधार चैतन्य हो, ऊ नै भगवान् हो।
र अष्टावक्र भन्नुहुन्छ:

  • त्यो भगवान् तिम्रो आत्मा नै हो!
  • तिमी शरीरको रगत, मासु र हड्डी होइनौ।
  • तिमी त 'प्रकृतेः परः' — पृथ्वी, जल, अग्नि, वायु, आकाश र मन-बुद्धिभन्दा धेरै माथिको अमर प्रकाश हौ।

३. श्रद्धाको वास्तविक अर्थ

अध्यात्ममा 'श्रद्धा' भनेको अन्धविश्वास होइन।
श्रद्धा भनेको: सद्गुरुले औंल्याएको आफ्नो वास्तविक स्वरूपमाथि अडिग विश्वास गर्नु र आफूलाई कहिल्यै कमजोर नठान्नु हो।

मनन सूत्र:
"म कुनै कमजोर प्राणी होइन, म त प्रकृतिभन्दा पर रहेको साक्षात् ज्ञानस्वरूप भगवान् आत्मा हुँ।"

अघिल्लो
पछिल्लो

विषय-सूची (Contents)

📖 आवरण पृष्ठ📜 प्राक्कथन / भूमिका

अध्याय तथा श्लोकहरू:

अध्याय 1: आत्मसाक्षात्कारको उपदेश20 श्लोक
आत्मसाक्षात्कारोपदेशः

राजा जनकका तीन मौलिक प्रश्नहरू (ज्ञान, मुक्ति र वैराग्य) र अष्टावक्रद्वारा साक्षी भावको प्रत्यक्ष उद्घोष।

श्लोकहरू (20):
अध्याय 2: आत्म-विस्मय र आनन्दको उल्लास25 श्लोक
आत्मविस्मयोल्लासः

राजा जनकद्वारा आत्म-साक्षात्कार पश्चात् अद्वितीय चेतनाको अनुभव र विस्मयको प्रकटीकरण।

श्लोकहरू (25):
अध्याय 3: आत्मज्ञानीको परीक्षा14 श्लोक
आत्मज्ञानपरीक्षा

अष्टावक्रद्वारा यदि आत्मबोध भएको छ भने संसारी विषयप्रति आसक्ति किन भनी गरिएको कसी परीक्षण।

श्लोकहरू (14):
अध्याय 4: आत्मज्ञानीको महिमा6 श्लोक
ज्ञानानुकीर्तनम्

सत्यलाई जानेको व्यक्तिको अनुपम स्थिति र सांसारिक सुख-दुःखभन्दा परको स्थितिको प्रशंसा।

श्लोकहरू (6):
अध्याय 5: चित्त लीन हुने चार उपाय4 श्लोक
चित्तलयोपायः

आत्मा निर्लेप, शुद्ध र निराकार छ भन्ने बोधद्वारा चित्तलाई शान्त र लीन बनाउने उपदेश।

श्लोकहरू (4):
अध्याय 6: ज्ञानको वास्तविक स्वरूप4 श्लोक
ज्ञानस्वरूपम्

आकाश जस्तै सर्वव्यापी र अनन्त आत्माको पहिचान।

श्लोकहरू (4):
अध्याय 7: परम शान्तिको प्रत्यक्ष अनुभव5 श्लोक
शान्तानुभवः

जनकद्वारा आफू नै अनन्त महासागर भएको र संसार तरंग मात्र भएको स्वीकारोक्ति।

श्लोकहरू (5):
अध्याय 8: बन्धन र मोक्षको परिभाषा4 श्लोक
बन्धनमोक्षलक्षणम्

मनको चाहना र आसक्ति नै बन्धन हो, अनि ती सबैबाट मुक्ति नै परम मोक्ष हो।

श्लोकहरू (4):
अध्याय 9: निर्वेद र उदासीनता8 श्लोक
निर्वेदवर्णनम्

द्वन्द्व, कर्म, र संशयहरूको निवृत्ति तथा शान्तिको मार्ग।

श्लोकहरू (8):
अध्याय 10: वैराग्य र वासनात्याग8 श्लोक
वैराग्योपदेशः

काम, क्रोध र भोगहरूको निस्सारता बुझेर शान्ति प्राप्त गर्ने प्रेरणा।

श्लोकहरू (8):
अध्याय 11: प्रारब्ध र आत्मशान्ति8 श्लोक
प्रारब्धशान्तिः

सृष्टिको स्वभाव र प्रारब्धलाई बुझेर चिन्तामुक्त हुने कला।

श्लोकहरू (8):
अध्याय 12: आत्मानुभव र मौन स्थिति8 श्लोक
आत्मानुभवस्थितिः

कर्म, संकल्प र ध्यान समेत त्यागेर सहज मौनमा स्थिर हुने जनकको अनुभव।

श्लोकहरू (8):
अध्याय 13: परमानन्दको स्थिति7 श्लोक
परमानन्दप्राप्तिः

आत्मामा स्थित पुरुषका लागि कुनै नियम वा बन्धन बाँकी नरहने घोषणा।

श्लोकहरू (7):
अध्याय 14: सहज शान्ति4 श्लोक
शान्तिबोधः

प्रकृति र आत्माको भेद बुझेर पूर्ण शान्तिमा विश्राम।

श्लोकहरू (4):
अध्याय 15: तत्त्वज्ञानको उपदेश20 श्लोक
तत्त्वोपदेशः

अष्टावक्रद्वारा चैतन्य र आत्मतत्त्वको विस्तृत एवं स्पष्ट रहस्योद्घाटन।

श्लोकहरू (20):
अध्याय 16: विशेष आत्म-उपदेश11 श्लोक
विशेषोपदेशः

बाहिरी शास्त्र वा गुरु चर्चा भन्दा आन्तरिक मौन नै सर्वोपरि भएको उद्घोष।

श्लोकहरू (11):
अध्याय 17: आत्मज्ञानीको स्वभाव20 श्लोक
ज्ञानीस्वभावः

संसारमा रहेर पनि जलमा कमलको पात जस्तै निर्लिप्त ज्ञानीको जीवन।

श्लोकहरू (20):
अध्याय 18: शान्ति र जीवनमुक्ति (१०० श्लोक)100 श्लोक
शान्तिशतकम्

अष्टावक्र गीताको सबैभन्दा गहिरो अध्याय, जसमा जीवनमुक्तको अन्तिम रहस्य खोलिएको छ।

अध्याय 19: आत्म-विश्राम र तृप्ति8 श्लोक
आत्मविश्रामः

जनकद्वारा सबै द्वैत मेटिएर केवल आफ्नो विशुद्ध अस्तित्वको अनुभव।

श्लोकहरू (8):
अध्याय 20: पूर्ण विदेहमुक्ति14 श्लोक
विदेहमुक्तिः

न मोक्ष छ, न बन्धन, न साधक, न सिद्ध— केवल एकमात्र ब्रह्म सत्य हो।

श्लोकहरू (14):