अष्टावक्र गीता पृष्ठभूमि
ॐअध्याय 16

विशेष आत्म-उपदेश

विशेषोपदेशः
अघिल्लो
पछिल्लो

अष्टावक्र उवाच

सद्गुरु अष्टावक्र

श्लोक 7

हेयोपादेयता तावत्संसारविटपाङ्कुरः। स्पृहा जीवति यावद्वै निर्विचारदशास्पदम्॥ ७ ॥

heyopādeyatā tāvat saṁsāraviṭapāṅkuraḥ | spṛhā jīvati yāvadvai nirvicāradaśāspadam || 7 ||

नेपाली भावार्थ

जबसम्म अविवेक र अज्ञानमा आधारित सांसारिक तृष्णा (स्पृहा) मनभित्र जीवित रहन्छ, तबसम्म 'यो त्याग्नुपर्छ' र 'यो लिनुपर्छ' (हेयोपादेयता) भन्ने द्वन्द्व रहिरहन्छ—र यही द्वन्द्व नै संसाररूपी विशाल वृक्षको पहिलो अंकुर हो।

English Translation

As long as desire—rooted in unreflective ignorance—continues to survive, the mental dichotomy of rejection and acceptance persists; and this very dichotomy is the primary sprout of the tree of worldly entanglement (samsara).

सार संक्षेप: 'मलाई यो चाहिन्छ र त्यो चाहिँदैन' भन्ने छनोट नै संसारको बीउ हो। जबसम्म मनमा सूक्ष्म इच्छा बाँकी रहन्छ, तबसम्म त्याग र भोगको चक्कर चलिरहन्छ। छनोटरहित साक्षीभाव नै यसबाट मुक्त हुने एक मात्र उपाय हो।

१. संसार-वृक्षको बीउ: 'हेय र उपादेय'

वेदान्तमा संसारलाई एउटा विशाल वृक्ष (संसार-विटप) सँग तुलना गरिन्छ, जसका अनगिन्ती हाँगाबिँगाहरू—जन्म, मृत्यु, सुख, दुःख, मोह र बन्धन हुन्।
तर यो विशाल वृक्ष कहाँबाट उम्रन्छ?
अष्टावक्र भन्नुहुन्छ: यसको सानो अंकुर हो 'हेयोपादेयता'।

  • हेय: त्याग्नुपर्ने कुरा (जसलाई मनले नराम्रो, पाप वा त्याज्य ठान्छ)।
  • उपादेय: लिनुपर्ने कुरा (जसलाई मनले राम्रो, पुण्य वा संग्रहणीय ठान्छ)।

जबसम्म मनले कुनै वस्तुलाई 'राम्रो' र अर्कोलाई 'नराम्रो' भनेर विभाजन गर्छ, तबसम्म संसार-वृक्ष हुर्किरहन्छ।

२. 'स्पृहा जीवति यावद्वै' — इच्छाको निरन्तरता

यो विभाजन किन उत्पन्न हुन्छ?
किनभने मनमा 'स्पृहा' (Desire/Craving) जीवित छ।

  • जबसम्म मनभित्र 'म अपूर्ण छु र मलाई बाहिरबाट केही पाएर पूर्ण हुनु छ' भन्ने सूक्ष्म भोक बाँकी रहन्छ, तबसम्म मनले छनोट (choice) गरिरहन्छ।
  • अध्यात्मिक जगतमा पनि मानिसहरू संसार त्यागेर मोक्ष ग्रहण गर्न खोज्छन्; त्यहाँ पनि 'संसार हेय' र 'मोक्ष उपादेय' बनिरहेको हुन्छ।
    तर अष्टावक्रका अनुसार जबसम्म यो छनोट छ, तबसम्म मानिस अज्ञान (निर्विचार-दशा) मै छ।

३. छनोटरहित जागरूकता (Choiceless Awareness)

आत्मा सबै प्रकारका विभाजनभन्दा पर छ:

  • घामले राम्रो फूलमा पनि प्रकाश दिन्छ र फोहोरमा पनि प्रकाश दिन्छ; घामले कुनै छनोट गर्दैन।
  • त्यस्तै, आत्मा साक्षी हो; उसले संसारलाई त्याग्नु पनि पर्दैन र समात्नु पनि पर्दैन।
    जब तिमी सबै छनोटहरूबाट माथि उठेर केवल जे छ त्यसलाई तटस्थ साक्षी बनेर हेर्दछौ, तब संसाररूपी वृक्षको जरा स्वतः सुकेर नष्ट हुन्छ।

मनन सूत्र:
"छनोट नै मनको खेल हो, छनोटरहितता आत्माको स्वरूप हो; जब लिने र त्याग्ने द्वन्द्व शान्त हुन्छ, तब संसार स्वतः हराउँछ।"

अघिल्लो
पछिल्लो

विषय-सूची (Contents)

📖 आवरण पृष्ठ📜 प्राक्कथन / भूमिका

अध्याय तथा श्लोकहरू:

अध्याय 1: आत्मसाक्षात्कारको उपदेश20 श्लोक
आत्मसाक्षात्कारोपदेशः

राजा जनकका तीन मौलिक प्रश्नहरू (ज्ञान, मुक्ति र वैराग्य) र अष्टावक्रद्वारा साक्षी भावको प्रत्यक्ष उद्घोष।

श्लोकहरू (20):
अध्याय 2: आत्म-विस्मय र आनन्दको उल्लास25 श्लोक
आत्मविस्मयोल्लासः

राजा जनकद्वारा आत्म-साक्षात्कार पश्चात् अद्वितीय चेतनाको अनुभव र विस्मयको प्रकटीकरण।

श्लोकहरू (25):
अध्याय 3: आत्मज्ञानीको परीक्षा14 श्लोक
आत्मज्ञानपरीक्षा

अष्टावक्रद्वारा यदि आत्मबोध भएको छ भने संसारी विषयप्रति आसक्ति किन भनी गरिएको कसी परीक्षण।

श्लोकहरू (14):
अध्याय 4: आत्मज्ञानीको महिमा6 श्लोक
ज्ञानानुकीर्तनम्

सत्यलाई जानेको व्यक्तिको अनुपम स्थिति र सांसारिक सुख-दुःखभन्दा परको स्थितिको प्रशंसा।

श्लोकहरू (6):
अध्याय 5: चित्त लीन हुने चार उपाय4 श्लोक
चित्तलयोपायः

आत्मा निर्लेप, शुद्ध र निराकार छ भन्ने बोधद्वारा चित्तलाई शान्त र लीन बनाउने उपदेश।

श्लोकहरू (4):
अध्याय 6: ज्ञानको वास्तविक स्वरूप4 श्लोक
ज्ञानस्वरूपम्

आकाश जस्तै सर्वव्यापी र अनन्त आत्माको पहिचान।

श्लोकहरू (4):
अध्याय 7: परम शान्तिको प्रत्यक्ष अनुभव5 श्लोक
शान्तानुभवः

जनकद्वारा आफू नै अनन्त महासागर भएको र संसार तरंग मात्र भएको स्वीकारोक्ति।

श्लोकहरू (5):
अध्याय 8: बन्धन र मोक्षको परिभाषा4 श्लोक
बन्धनमोक्षलक्षणम्

मनको चाहना र आसक्ति नै बन्धन हो, अनि ती सबैबाट मुक्ति नै परम मोक्ष हो।

श्लोकहरू (4):
अध्याय 9: निर्वेद र उदासीनता8 श्लोक
निर्वेदवर्णनम्

द्वन्द्व, कर्म, र संशयहरूको निवृत्ति तथा शान्तिको मार्ग।

श्लोकहरू (8):
अध्याय 10: वैराग्य र वासनात्याग8 श्लोक
वैराग्योपदेशः

काम, क्रोध र भोगहरूको निस्सारता बुझेर शान्ति प्राप्त गर्ने प्रेरणा।

श्लोकहरू (8):
अध्याय 11: प्रारब्ध र आत्मशान्ति8 श्लोक
प्रारब्धशान्तिः

सृष्टिको स्वभाव र प्रारब्धलाई बुझेर चिन्तामुक्त हुने कला।

श्लोकहरू (8):
अध्याय 12: आत्मानुभव र मौन स्थिति8 श्लोक
आत्मानुभवस्थितिः

कर्म, संकल्प र ध्यान समेत त्यागेर सहज मौनमा स्थिर हुने जनकको अनुभव।

श्लोकहरू (8):
अध्याय 13: परमानन्दको स्थिति7 श्लोक
परमानन्दप्राप्तिः

आत्मामा स्थित पुरुषका लागि कुनै नियम वा बन्धन बाँकी नरहने घोषणा।

श्लोकहरू (7):
अध्याय 14: सहज शान्ति4 श्लोक
शान्तिबोधः

प्रकृति र आत्माको भेद बुझेर पूर्ण शान्तिमा विश्राम।

श्लोकहरू (4):
अध्याय 15: तत्त्वज्ञानको उपदेश20 श्लोक
तत्त्वोपदेशः

अष्टावक्रद्वारा चैतन्य र आत्मतत्त्वको विस्तृत एवं स्पष्ट रहस्योद्घाटन।

श्लोकहरू (20):
अध्याय 16: विशेष आत्म-उपदेश11 श्लोक
विशेषोपदेशः

बाहिरी शास्त्र वा गुरु चर्चा भन्दा आन्तरिक मौन नै सर्वोपरि भएको उद्घोष।

श्लोकहरू (11):
अध्याय 17: आत्मज्ञानीको स्वभाव20 श्लोक
ज्ञानीस्वभावः

संसारमा रहेर पनि जलमा कमलको पात जस्तै निर्लिप्त ज्ञानीको जीवन।

श्लोकहरू (20):
अध्याय 18: शान्ति र जीवनमुक्ति (१०० श्लोक)100 श्लोक
शान्तिशतकम्

अष्टावक्र गीताको सबैभन्दा गहिरो अध्याय, जसमा जीवनमुक्तको अन्तिम रहस्य खोलिएको छ।

अध्याय 19: आत्म-विश्राम र तृप्ति8 श्लोक
आत्मविश्रामः

जनकद्वारा सबै द्वैत मेटिएर केवल आफ्नो विशुद्ध अस्तित्वको अनुभव।

श्लोकहरू (8):
अध्याय 20: पूर्ण विदेहमुक्ति14 श्लोक
विदेहमुक्तिः

न मोक्ष छ, न बन्धन, न साधक, न सिद्ध— केवल एकमात्र ब्रह्म सत्य हो।

श्लोकहरू (14):