अष्टावक्र उवाच
सद्गुरु अष्टावक्र
श्लोक 7
हेयोपादेयता तावत्संसारविटपाङ्कुरः। स्पृहा जीवति यावद्वै निर्विचारदशास्पदम्॥ ७ ॥
heyopādeyatā tāvat saṁsāraviṭapāṅkuraḥ | spṛhā jīvati yāvadvai nirvicāradaśāspadam || 7 ||
नेपाली भावार्थ
जबसम्म अविवेक र अज्ञानमा आधारित सांसारिक तृष्णा (स्पृहा) मनभित्र जीवित रहन्छ, तबसम्म 'यो त्याग्नुपर्छ' र 'यो लिनुपर्छ' (हेयोपादेयता) भन्ने द्वन्द्व रहिरहन्छ—र यही द्वन्द्व नै संसाररूपी विशाल वृक्षको पहिलो अंकुर हो।
English Translation
As long as desire—rooted in unreflective ignorance—continues to survive, the mental dichotomy of rejection and acceptance persists; and this very dichotomy is the primary sprout of the tree of worldly entanglement (samsara).
सार संक्षेप: 'मलाई यो चाहिन्छ र त्यो चाहिँदैन' भन्ने छनोट नै संसारको बीउ हो। जबसम्म मनमा सूक्ष्म इच्छा बाँकी रहन्छ, तबसम्म त्याग र भोगको चक्कर चलिरहन्छ। छनोटरहित साक्षीभाव नै यसबाट मुक्त हुने एक मात्र उपाय हो।
१. संसार-वृक्षको बीउ: 'हेय र उपादेय'
वेदान्तमा संसारलाई एउटा विशाल वृक्ष (संसार-विटप) सँग तुलना गरिन्छ, जसका अनगिन्ती हाँगाबिँगाहरू—जन्म, मृत्यु, सुख, दुःख, मोह र बन्धन हुन्।
तर यो विशाल वृक्ष कहाँबाट उम्रन्छ?
अष्टावक्र भन्नुहुन्छ: यसको सानो अंकुर हो 'हेयोपादेयता'।
जबसम्म मनले कुनै वस्तुलाई 'राम्रो' र अर्कोलाई 'नराम्रो' भनेर विभाजन गर्छ, तबसम्म संसार-वृक्ष हुर्किरहन्छ।
२. 'स्पृहा जीवति यावद्वै' — इच्छाको निरन्तरता
यो विभाजन किन उत्पन्न हुन्छ?
किनभने मनमा 'स्पृहा' (Desire/Craving) जीवित छ।
तर अष्टावक्रका अनुसार जबसम्म यो छनोट छ, तबसम्म मानिस अज्ञान (निर्विचार-दशा) मै छ।
३. छनोटरहित जागरूकता (Choiceless Awareness)
आत्मा सबै प्रकारका विभाजनभन्दा पर छ:
जब तिमी सबै छनोटहरूबाट माथि उठेर केवल जे छ त्यसलाई तटस्थ साक्षी बनेर हेर्दछौ, तब संसाररूपी वृक्षको जरा स्वतः सुकेर नष्ट हुन्छ।