अष्टावक्र गीता पृष्ठभूमि
ॐअध्याय 18

शान्ति र जीवनमुक्ति (१०० श्लोक)

शान्तिशतकम्
अघिल्लो
पछिल्लो

अष्टावक्र उवाच

सद्गुरु अष्टावक्र

श्लोक 41

क्व निरोधो विमूढस्य यो निर्बन्धं करोति वै। स्वारामस्यैव धीरस्य सर्वदाऽसावकृत्रिमः॥ ४१॥

kva nirodho vimūḍhasya yo nirbandhaṃ karoti vai | svārāmasyaiva dhīrasya sarvadā'sāvakṛtrimaḥ || 41 ||

नेपाली भावार्थ

मनलाई जबर्जस्ती रोक्न खोज्ने अज्ञानीको मनको निरोध (शान्ति) कहाँबाट हुन सक्छ? (कदापि हुन सक्दैन)। तर आफ्नै आत्मामा सधैं रमाउने ज्ञानी पुरुषको लागि भने त्यो मनको निरोध सधैं पूर्णतः अकृत्रिम (स्वाभाविक र प्रयासशून्य) रूपमा रहिरहन्छ।

English Translation

Where is true cessation of thought for the deluded one who forcefully tries to restrain it? But for the steadfast sage who delights in his own Self, that very stillness is ever-present, effortless, and unartificial.

सार संक्षेप: जबर्जस्ती गरिएको नियन्त्रण कृत्रिम हुन्छ, जुन केही बेरपछि फुट्छ। तर आत्माको आनन्दमा रम्ने ज्ञानीको शान्ति कुनै नियन्त्रणबिना नै स्वाभाविक र कहिल्यै नटुङ्गिने हुन्छ।

१. कृत्रिम निरोध विरुद्ध अकृत्रिम विश्रान्ति

धेरैजसो साधकहरू मनलाई बाँध्न हठ गर्छन्:

  • आँखा चिम्लेर बस्छन्, दाँत किट्छन् र विचारलाई रोक्न खोज्छन् (निर्बन्धं करोति)।
  • तर यो त पानीको बहावलाई हातले छेक्न खोजे जस्तै हो; जति थिच्नुहुन्छ, पानी झन् जोडले छचल्किन्छ।
  • जबर्जस्ती गरिएको निरोध कृत्रिम (artificial) हुन्छ। अभ्यास छाड्नासाथ मन फेरि विषयतिरै दौडिन्छ।

२. 'स्वारामस्यैव धीरस्य' — आत्मारामको वैभव

अष्टावक्र भन्नुहुन्छ: ज्ञानीले मनलाई रोक्दैन, ऊ त 'स्वाराम' हुन्छ— आफ्नै आत्माको अनन्त अमृतमा मग्न हुन्छ।

  • जसलाई घरमै स्वादिष्ट खीर खान मिलेको छ, उसलाई बाहिरको सडेगलेको खाना खान जाने इच्छा नै हुँदैन।
  • त्यसैगरी, जसले आत्माको परमानन्द चाखिसकेको छ, उसको मन बाहिरी विषयमा जाँदै जाँदैन।
  • उसको शान्ति कुनै कृत्रिम नियन्त्रण होइन; त्यो त 'अकृत्रिमः'— स्वाभाविक र सहज स्वभाव बनिसकेको हुन्छ।

३. दैनिक जीवनमा मनको सहजता

  • मनका विचारहरूसँग जबर्जस्ती कुस्ती खेल्न बन्द गर्नुहोस्।
  • विचारलाई रोक्नुको साटो विचारलाई प्रकाशित गर्ने आफ्नो भित्री आनन्दमा ध्यान दिनुहोस्।
  • जब तपाईं आफ्नै शान्तिमा सन्तुष्ट हुनुहुन्छ, तब मन आफैं शान्त हुन्छ।

मनन सूत्र:
"रोकेर बनाइएको शान्ति अस्थायी हुन्छ; आत्मामा विश्राम लिँदा प्रकट हुने शान्ति अकृत्रिम र अनन्त हुन्छ।"

अघिल्लो
पछिल्लो

विषय-सूची (Contents)

📖 आवरण पृष्ठ📜 प्राक्कथन / भूमिका

अध्याय तथा श्लोकहरू:

अध्याय 1: आत्मसाक्षात्कारको उपदेश20 श्लोक
आत्मसाक्षात्कारोपदेशः

राजा जनकका तीन मौलिक प्रश्नहरू (ज्ञान, मुक्ति र वैराग्य) र अष्टावक्रद्वारा साक्षी भावको प्रत्यक्ष उद्घोष।

श्लोकहरू (20):
अध्याय 2: आत्म-विस्मय र आनन्दको उल्लास25 श्लोक
आत्मविस्मयोल्लासः

राजा जनकद्वारा आत्म-साक्षात्कार पश्चात् अद्वितीय चेतनाको अनुभव र विस्मयको प्रकटीकरण।

श्लोकहरू (25):
अध्याय 3: आत्मज्ञानीको परीक्षा14 श्लोक
आत्मज्ञानपरीक्षा

अष्टावक्रद्वारा यदि आत्मबोध भएको छ भने संसारी विषयप्रति आसक्ति किन भनी गरिएको कसी परीक्षण।

श्लोकहरू (14):
अध्याय 4: आत्मज्ञानीको महिमा6 श्लोक
ज्ञानानुकीर्तनम्

सत्यलाई जानेको व्यक्तिको अनुपम स्थिति र सांसारिक सुख-दुःखभन्दा परको स्थितिको प्रशंसा।

श्लोकहरू (6):
अध्याय 5: चित्त लीन हुने चार उपाय4 श्लोक
चित्तलयोपायः

आत्मा निर्लेप, शुद्ध र निराकार छ भन्ने बोधद्वारा चित्तलाई शान्त र लीन बनाउने उपदेश।

श्लोकहरू (4):
अध्याय 6: ज्ञानको वास्तविक स्वरूप4 श्लोक
ज्ञानस्वरूपम्

आकाश जस्तै सर्वव्यापी र अनन्त आत्माको पहिचान।

श्लोकहरू (4):
अध्याय 7: परम शान्तिको प्रत्यक्ष अनुभव5 श्लोक
शान्तानुभवः

जनकद्वारा आफू नै अनन्त महासागर भएको र संसार तरंग मात्र भएको स्वीकारोक्ति।

श्लोकहरू (5):
अध्याय 8: बन्धन र मोक्षको परिभाषा4 श्लोक
बन्धनमोक्षलक्षणम्

मनको चाहना र आसक्ति नै बन्धन हो, अनि ती सबैबाट मुक्ति नै परम मोक्ष हो।

श्लोकहरू (4):
अध्याय 9: निर्वेद र उदासीनता8 श्लोक
निर्वेदवर्णनम्

द्वन्द्व, कर्म, र संशयहरूको निवृत्ति तथा शान्तिको मार्ग।

श्लोकहरू (8):
अध्याय 10: वैराग्य र वासनात्याग8 श्लोक
वैराग्योपदेशः

काम, क्रोध र भोगहरूको निस्सारता बुझेर शान्ति प्राप्त गर्ने प्रेरणा।

श्लोकहरू (8):
अध्याय 11: प्रारब्ध र आत्मशान्ति8 श्लोक
प्रारब्धशान्तिः

सृष्टिको स्वभाव र प्रारब्धलाई बुझेर चिन्तामुक्त हुने कला।

श्लोकहरू (8):
अध्याय 12: आत्मानुभव र मौन स्थिति8 श्लोक
आत्मानुभवस्थितिः

कर्म, संकल्प र ध्यान समेत त्यागेर सहज मौनमा स्थिर हुने जनकको अनुभव।

श्लोकहरू (8):
अध्याय 13: परमानन्दको स्थिति7 श्लोक
परमानन्दप्राप्तिः

आत्मामा स्थित पुरुषका लागि कुनै नियम वा बन्धन बाँकी नरहने घोषणा।

श्लोकहरू (7):
अध्याय 14: सहज शान्ति4 श्लोक
शान्तिबोधः

प्रकृति र आत्माको भेद बुझेर पूर्ण शान्तिमा विश्राम।

श्लोकहरू (4):
अध्याय 15: तत्त्वज्ञानको उपदेश20 श्लोक
तत्त्वोपदेशः

अष्टावक्रद्वारा चैतन्य र आत्मतत्त्वको विस्तृत एवं स्पष्ट रहस्योद्घाटन।

श्लोकहरू (20):
अध्याय 16: विशेष आत्म-उपदेश11 श्लोक
विशेषोपदेशः

बाहिरी शास्त्र वा गुरु चर्चा भन्दा आन्तरिक मौन नै सर्वोपरि भएको उद्घोष।

श्लोकहरू (11):
अध्याय 17: आत्मज्ञानीको स्वभाव20 श्लोक
ज्ञानीस्वभावः

संसारमा रहेर पनि जलमा कमलको पात जस्तै निर्लिप्त ज्ञानीको जीवन।

श्लोकहरू (20):
अध्याय 18: शान्ति र जीवनमुक्ति (१०० श्लोक)100 श्लोक
शान्तिशतकम्

अष्टावक्र गीताको सबैभन्दा गहिरो अध्याय, जसमा जीवनमुक्तको अन्तिम रहस्य खोलिएको छ।

अध्याय 19: आत्म-विश्राम र तृप्ति8 श्लोक
आत्मविश्रामः

जनकद्वारा सबै द्वैत मेटिएर केवल आफ्नो विशुद्ध अस्तित्वको अनुभव।

श्लोकहरू (8):
अध्याय 20: पूर्ण विदेहमुक्ति14 श्लोक
विदेहमुक्तिः

न मोक्ष छ, न बन्धन, न साधक, न सिद्ध— केवल एकमात्र ब्रह्म सत्य हो।

श्लोकहरू (14):