अष्टावक्र गीता पृष्ठभूमि
ॐअध्याय 18

शान्ति र जीवनमुक्ति (१०० श्लोक)

शान्तिशतकम्
अघिल्लो
पछिल्लो

अष्टावक्र उवाच

सद्गुरु अष्टावक्र

श्लोक 37

मूढो नाप्नोति तद्ब्रह्म यतो भवितुमिच्छति। अनिच्छन्नपि धीरो हि परब्रह्मस्वरूपभाक्॥ ३७॥

mūḍho nāpnoti tadbrahma yato bhavitumicchati | anicchannapi dhīro hi parabrahmasvarūpabhāk || 37 ||

नेपाली भावार्थ

अज्ञानी मानिसले ब्रह्मलाई कहिल्यै प्राप्त गर्न सक्दैन, किनकि ऊ 'ब्रह्म बन्न' चाहन्छ (इच्छा गर्छ)। तर ज्ञानी पुरुष भने ब्रह्म बन्ने कुनै इच्छा नै नराखीकन पनि सहजै साक्षात् परब्रह्मकै स्वरूप भएर विराजमान रहन्छ।

English Translation

The deluded fool does not attain that Brahman because he constantly desires to become It; while the wise sage, having no such desire at all, naturally enjoys the very nature of the Supreme Brahman.

सार संक्षेप: जुन चिज तपाईं स्वयं हुनुहुन्छ, त्यो 'बन्ने' इच्छा गर्नु नै अज्ञान हो। 'म ब्रह्म बन्छु' भन्नुमा अझै आफूलाई सानो ठान्ने अहंकार जीवित छ; तर ज्ञानीले बन्ने इच्छा त्यागेर केवल जे छ त्यही भएर विश्राम लिन्छ।

१. 'ब्रह्म बन्ने इच्छा' किन बन्धन हो?

यो अष्टावक्र गीताको सर्वाधिक गहन विरोधाभास (paradox) मध्ये एक हो।

  • सांसारिक मानिस धनवान्, सुखी वा शक्तिशाली 'बन्न' चाहन्छ।
  • साधक ज्ञानी, मुक्त वा ब्रह्म 'बन्न' चाहन्छ।
  • तर दुवैमा चाहना (Desire / इच्छति) विद्यमान छ।

अष्टावक्र भन्नुहुन्छ: 'मूढो नाप्नोति तद्ब्रह्म यतो भवितुमिच्छति'।

  • जब तपाईं 'म ब्रह्म बन्छु' भन्नुहुन्छ, त्यसको अर्थ हो तपाईंले आफूलाई अहिले 'अबह्म' (ब्रह्म नभएको) मान्नुभएको छ।
  • जसले आफूलाई आज भिखारी मानेको छ, उसले जतिसुकै राजा बन्ने सपना देखे पनि उसको भित्री पहिचान भिखारी नै रहन्छ।
  • चाहनाले दूरी जन्माउँछ; र जहाँ दूरी छ त्यहाँ अद्वैत हुन सक्दैन।

२. 'अनिच्छन्नपि धीरो हि परब्रह्मस्वरूपभाक्'

ज्ञानी पुरुषले ब्रह्म बन्ने कुनै इच्छा गर्दैन। किन?

  • के सुनले 'म सुन बन्छु' भनेर तपस्या गर्छ? सुन त सुन नै हो।
  • के समुद्रको तरङ्गले 'म पानी बन्छु' भनेर मन्त्र जप्छ? ऊ त पहिलेदेखि नै पानी हो।
  • ज्ञानीले जान्दछ: "म आत्मा हुँ, म पहिलेदेखि नै ब्रह्म हुँ। म बन्नुपर्ने केही छैन।"
  • जब 'बन्ने' (becoming) को रोग सकिन्छ, तब केवल 'हुनु' (being) बाँकी रहन्छ। यसैलाई 'परब्रह्मस्वरूपभाक्' भनिन्छ।

३. साधकका लागि आध्यात्मिक पाठ

  • ध्यान गर्दा 'म केही उपलब्धि हासिल गर्छु' भन्ने लोभ त्याग्नुहोस्।
  • बन्ने इच्छा (becoming) लाई छाडेर आफ्नो वर्तमान हुनुपन (being) मा स्थिर हुनुहोस्।
  • जब सबै इच्छाहरू शान्त हुन्छन्— मोक्षको इच्छा समेत— तब परब्रह्मको आफ्नै महिमा स्वतः प्रकाशित हुन्छ।

मनन सूत्र:
"मलाई केही बन्नु छैन, किनकि बन्ने प्रयास नै अपूर्णताको भ्रम हो; म त अनादिकालदेखि परब्रह्म नै हुँ।"

अघिल्लो
पछिल्लो

विषय-सूची (Contents)

📖 आवरण पृष्ठ📜 प्राक्कथन / भूमिका

अध्याय तथा श्लोकहरू:

अध्याय 1: आत्मसाक्षात्कारको उपदेश20 श्लोक
आत्मसाक्षात्कारोपदेशः

राजा जनकका तीन मौलिक प्रश्नहरू (ज्ञान, मुक्ति र वैराग्य) र अष्टावक्रद्वारा साक्षी भावको प्रत्यक्ष उद्घोष।

श्लोकहरू (20):
अध्याय 2: आत्म-विस्मय र आनन्दको उल्लास25 श्लोक
आत्मविस्मयोल्लासः

राजा जनकद्वारा आत्म-साक्षात्कार पश्चात् अद्वितीय चेतनाको अनुभव र विस्मयको प्रकटीकरण।

श्लोकहरू (25):
अध्याय 3: आत्मज्ञानीको परीक्षा14 श्लोक
आत्मज्ञानपरीक्षा

अष्टावक्रद्वारा यदि आत्मबोध भएको छ भने संसारी विषयप्रति आसक्ति किन भनी गरिएको कसी परीक्षण।

श्लोकहरू (14):
अध्याय 4: आत्मज्ञानीको महिमा6 श्लोक
ज्ञानानुकीर्तनम्

सत्यलाई जानेको व्यक्तिको अनुपम स्थिति र सांसारिक सुख-दुःखभन्दा परको स्थितिको प्रशंसा।

श्लोकहरू (6):
अध्याय 5: चित्त लीन हुने चार उपाय4 श्लोक
चित्तलयोपायः

आत्मा निर्लेप, शुद्ध र निराकार छ भन्ने बोधद्वारा चित्तलाई शान्त र लीन बनाउने उपदेश।

श्लोकहरू (4):
अध्याय 6: ज्ञानको वास्तविक स्वरूप4 श्लोक
ज्ञानस्वरूपम्

आकाश जस्तै सर्वव्यापी र अनन्त आत्माको पहिचान।

श्लोकहरू (4):
अध्याय 7: परम शान्तिको प्रत्यक्ष अनुभव5 श्लोक
शान्तानुभवः

जनकद्वारा आफू नै अनन्त महासागर भएको र संसार तरंग मात्र भएको स्वीकारोक्ति।

श्लोकहरू (5):
अध्याय 8: बन्धन र मोक्षको परिभाषा4 श्लोक
बन्धनमोक्षलक्षणम्

मनको चाहना र आसक्ति नै बन्धन हो, अनि ती सबैबाट मुक्ति नै परम मोक्ष हो।

श्लोकहरू (4):
अध्याय 9: निर्वेद र उदासीनता8 श्लोक
निर्वेदवर्णनम्

द्वन्द्व, कर्म, र संशयहरूको निवृत्ति तथा शान्तिको मार्ग।

श्लोकहरू (8):
अध्याय 10: वैराग्य र वासनात्याग8 श्लोक
वैराग्योपदेशः

काम, क्रोध र भोगहरूको निस्सारता बुझेर शान्ति प्राप्त गर्ने प्रेरणा।

श्लोकहरू (8):
अध्याय 11: प्रारब्ध र आत्मशान्ति8 श्लोक
प्रारब्धशान्तिः

सृष्टिको स्वभाव र प्रारब्धलाई बुझेर चिन्तामुक्त हुने कला।

श्लोकहरू (8):
अध्याय 12: आत्मानुभव र मौन स्थिति8 श्लोक
आत्मानुभवस्थितिः

कर्म, संकल्प र ध्यान समेत त्यागेर सहज मौनमा स्थिर हुने जनकको अनुभव।

श्लोकहरू (8):
अध्याय 13: परमानन्दको स्थिति7 श्लोक
परमानन्दप्राप्तिः

आत्मामा स्थित पुरुषका लागि कुनै नियम वा बन्धन बाँकी नरहने घोषणा।

श्लोकहरू (7):
अध्याय 14: सहज शान्ति4 श्लोक
शान्तिबोधः

प्रकृति र आत्माको भेद बुझेर पूर्ण शान्तिमा विश्राम।

श्लोकहरू (4):
अध्याय 15: तत्त्वज्ञानको उपदेश20 श्लोक
तत्त्वोपदेशः

अष्टावक्रद्वारा चैतन्य र आत्मतत्त्वको विस्तृत एवं स्पष्ट रहस्योद्घाटन।

श्लोकहरू (20):
अध्याय 16: विशेष आत्म-उपदेश11 श्लोक
विशेषोपदेशः

बाहिरी शास्त्र वा गुरु चर्चा भन्दा आन्तरिक मौन नै सर्वोपरि भएको उद्घोष।

श्लोकहरू (11):
अध्याय 17: आत्मज्ञानीको स्वभाव20 श्लोक
ज्ञानीस्वभावः

संसारमा रहेर पनि जलमा कमलको पात जस्तै निर्लिप्त ज्ञानीको जीवन।

श्लोकहरू (20):
अध्याय 18: शान्ति र जीवनमुक्ति (१०० श्लोक)100 श्लोक
शान्तिशतकम्

अष्टावक्र गीताको सबैभन्दा गहिरो अध्याय, जसमा जीवनमुक्तको अन्तिम रहस्य खोलिएको छ।

अध्याय 19: आत्म-विश्राम र तृप्ति8 श्लोक
आत्मविश्रामः

जनकद्वारा सबै द्वैत मेटिएर केवल आफ्नो विशुद्ध अस्तित्वको अनुभव।

श्लोकहरू (8):
अध्याय 20: पूर्ण विदेहमुक्ति14 श्लोक
विदेहमुक्तिः

न मोक्ष छ, न बन्धन, न साधक, न सिद्ध— केवल एकमात्र ब्रह्म सत्य हो।

श्लोकहरू (14):