अष्टावक्र उवाच
सद्गुरु अष्टावक्र
श्लोक 14
क्व मोहः क्व च वा विश्वं क्व तद्ध्यानं क्व मुक्तता। सर्वसंकल्पसीमायां विश्रान्तस्य महात्मनः॥ १४ ॥
kva mohaḥ kva ca vā viśvaṁ kva tad dhyānaṁ kva muktatā | sarva-saṁkalpa-sīmāyāṁ viśrāntasya mahātmanaḥ || 14 ||
नेपाली भावार्थ
मनका सम्पूर्ण संकल्प-विकल्पहरूको सीमाभन्दा पर पुगेर आफ्नै नित्य आत्मस्वरूपमा पूर्ण विश्राम पाइसकेको त्यस महात्माका लागि कहाँ मोह, कहाँ संसार, कहाँ ध्यान र कहाँ नै मुक्तिको कुनै आवश्यकता बाँकी रहन्छ र?
English Translation
For that great-souled sage who is resting peacefully beyond the boundary of all mental constructs (sarva-sankalpa), where is delusion, where is the world, where is meditation, and where indeed is liberation?
सार संक्षेप: जबसम्म मनमा संकल्प छ, तबसम्म संसार, ध्यान र मुक्तिको खोजी हुन्छ। तर जब मन नै सबै विचारहरूको सीमा नाघेर आत्मामा शान्त हुन्छ, तब न कुनै अज्ञान बाँकी रहन्छ, न कुनै मुक्तिको खाँचो नै।
१. 'सर्वसंकल्पसीमा' को पार
संस्कृतमा 'संकल्प' को अर्थ हुन्छ—मनभित्र उठ्ने इच्छा, योजना वा विचार।
यी सबै संकल्प हुन्।
तर अष्टावक्र भन्नुहुन्छ: महात्मा त्यो हो जो संकल्पहरूको 'सीमा' (Boundary) भन्दा पर पुगेर विश्राम गर्दछ!
जब विचारको अन्तिम सीमा सकिन्छ, तब जे खुल्छ—त्यो नै शुद्ध आत्मा हो।
२. चार मिथ्याहरूको विसर्जन
यस श्लोकमा अष्टावक्रले चार कुराहरूको शून्यता देखाउनुभएको छ:
३. 'विश्रान्तस्य महात्मनः' — अन्तिम विश्राम
संसार एउटा लामो र थकाइलाग्दो यात्रा हो।
मानिसहरू जीवनभर दौडिएका छन्। तर महात्मा त्यो हो जसले अन्ततः आफ्नो घर (आत्मा) भेट्टायो र सधैंका लागि विश्राम लियो।
अब उसको यात्रा सकियो। ऊ परम तृप्त छ।