अष्टावक्र गीता पृष्ठभूमि
ॐअध्याय 18

शान्ति र जीवनमुक्ति (१०० श्लोक)

शान्तिशतकम्
अघिल्लो
पछिल्लो

अष्टावक्र उवाच

सद्गुरु अष्टावक्र

श्लोक 14

क्व मोहः क्व च वा विश्वं क्व तद्ध्यानं क्व मुक्तता। सर्वसंकल्पसीमायां विश्रान्तस्य महात्मनः॥ १४ ॥

kva mohaḥ kva ca vā viśvaṁ kva tad dhyānaṁ kva muktatā | sarva-saṁkalpa-sīmāyāṁ viśrāntasya mahātmanaḥ || 14 ||

नेपाली भावार्थ

मनका सम्पूर्ण संकल्प-विकल्पहरूको सीमाभन्दा पर पुगेर आफ्नै नित्य आत्मस्वरूपमा पूर्ण विश्राम पाइसकेको त्यस महात्माका लागि कहाँ मोह, कहाँ संसार, कहाँ ध्यान र कहाँ नै मुक्तिको कुनै आवश्यकता बाँकी रहन्छ र?

English Translation

For that great-souled sage who is resting peacefully beyond the boundary of all mental constructs (sarva-sankalpa), where is delusion, where is the world, where is meditation, and where indeed is liberation?

सार संक्षेप: जबसम्म मनमा संकल्प छ, तबसम्म संसार, ध्यान र मुक्तिको खोजी हुन्छ। तर जब मन नै सबै विचारहरूको सीमा नाघेर आत्मामा शान्त हुन्छ, तब न कुनै अज्ञान बाँकी रहन्छ, न कुनै मुक्तिको खाँचो नै।

१. 'सर्वसंकल्पसीमा' को पार

संस्कृतमा 'संकल्प' को अर्थ हुन्छ—मनभित्र उठ्ने इच्छा, योजना वा विचार।

  • "म यो गर्छु, म त्यो बन्छु, म ध्यान गर्छु, म मुक्त हुन्छु।"
    यी सबै संकल्प हुन्।
    तर अष्टावक्र भन्नुहुन्छ: महात्मा त्यो हो जो संकल्पहरूको 'सीमा' (Boundary) भन्दा पर पुगेर विश्राम गर्दछ!
    जब विचारको अन्तिम सीमा सकिन्छ, तब जे खुल्छ—त्यो नै शुद्ध आत्मा हो।

२. चार मिथ्याहरूको विसर्जन

यस श्लोकमा अष्टावक्रले चार कुराहरूको शून्यता देखाउनुभएको छ:

  1. क्व मोहः (कहाँ मोह?): जब सत्य प्रत्यक्ष भयो, तब अज्ञान कहाँ रहन्छ? उज्यालोमा अन्धकार खोजेर पाइँदैन।
  2. क्व विश्वम् (कहाँ संसार?): जब पूरै सृष्टि चेतनाको तरंग देखियो, तब ठोस संसार कहाँ रहन्छ?
  3. क्व तद्ध्यानम् (कहाँ ध्यान?): ध्यान त मनलाई शान्त पार्न गरिएको थियो; जब मन नै विलीन भइसक्यो, तब ध्यान कसले गर्ने?
  4. क्व मुक्तता (कहाँ मुक्ति?): मुक्ति बन्धनमा परेकाका लागि चाहिन्छ; जो कहिल्यै बाँधिएकै थिएन, उसलाई मुक्तिको के खाँचो?

३. 'विश्रान्तस्य महात्मनः' — अन्तिम विश्राम

संसार एउटा लामो र थकाइलाग्दो यात्रा हो।
मानिसहरू जीवनभर दौडिएका छन्। तर महात्मा त्यो हो जसले अन्ततः आफ्नो घर (आत्मा) भेट्टायो र सधैंका लागि विश्राम लियो।
अब उसको यात्रा सकियो। ऊ परम तृप्त छ।

मनन सूत्र:
"न मोह छ न संसार, न ध्यान छ न मुक्ति; जब संकल्पको अन्त्य हुन्छ, तब आत्माको अनन्त विश्राम खुल्छ।"

अघिल्लो
पछिल्लो

विषय-सूची (Contents)

📖 आवरण पृष्ठ📜 प्राक्कथन / भूमिका

अध्याय तथा श्लोकहरू:

अध्याय 1: आत्मसाक्षात्कारको उपदेश20 श्लोक
आत्मसाक्षात्कारोपदेशः

राजा जनकका तीन मौलिक प्रश्नहरू (ज्ञान, मुक्ति र वैराग्य) र अष्टावक्रद्वारा साक्षी भावको प्रत्यक्ष उद्घोष।

श्लोकहरू (20):
अध्याय 2: आत्म-विस्मय र आनन्दको उल्लास25 श्लोक
आत्मविस्मयोल्लासः

राजा जनकद्वारा आत्म-साक्षात्कार पश्चात् अद्वितीय चेतनाको अनुभव र विस्मयको प्रकटीकरण।

श्लोकहरू (25):
अध्याय 3: आत्मज्ञानीको परीक्षा14 श्लोक
आत्मज्ञानपरीक्षा

अष्टावक्रद्वारा यदि आत्मबोध भएको छ भने संसारी विषयप्रति आसक्ति किन भनी गरिएको कसी परीक्षण।

श्लोकहरू (14):
अध्याय 4: आत्मज्ञानीको महिमा6 श्लोक
ज्ञानानुकीर्तनम्

सत्यलाई जानेको व्यक्तिको अनुपम स्थिति र सांसारिक सुख-दुःखभन्दा परको स्थितिको प्रशंसा।

श्लोकहरू (6):
अध्याय 5: चित्त लीन हुने चार उपाय4 श्लोक
चित्तलयोपायः

आत्मा निर्लेप, शुद्ध र निराकार छ भन्ने बोधद्वारा चित्तलाई शान्त र लीन बनाउने उपदेश।

श्लोकहरू (4):
अध्याय 6: ज्ञानको वास्तविक स्वरूप4 श्लोक
ज्ञानस्वरूपम्

आकाश जस्तै सर्वव्यापी र अनन्त आत्माको पहिचान।

श्लोकहरू (4):
अध्याय 7: परम शान्तिको प्रत्यक्ष अनुभव5 श्लोक
शान्तानुभवः

जनकद्वारा आफू नै अनन्त महासागर भएको र संसार तरंग मात्र भएको स्वीकारोक्ति।

श्लोकहरू (5):
अध्याय 8: बन्धन र मोक्षको परिभाषा4 श्लोक
बन्धनमोक्षलक्षणम्

मनको चाहना र आसक्ति नै बन्धन हो, अनि ती सबैबाट मुक्ति नै परम मोक्ष हो।

श्लोकहरू (4):
अध्याय 9: निर्वेद र उदासीनता8 श्लोक
निर्वेदवर्णनम्

द्वन्द्व, कर्म, र संशयहरूको निवृत्ति तथा शान्तिको मार्ग।

श्लोकहरू (8):
अध्याय 10: वैराग्य र वासनात्याग8 श्लोक
वैराग्योपदेशः

काम, क्रोध र भोगहरूको निस्सारता बुझेर शान्ति प्राप्त गर्ने प्रेरणा।

श्लोकहरू (8):
अध्याय 11: प्रारब्ध र आत्मशान्ति8 श्लोक
प्रारब्धशान्तिः

सृष्टिको स्वभाव र प्रारब्धलाई बुझेर चिन्तामुक्त हुने कला।

श्लोकहरू (8):
अध्याय 12: आत्मानुभव र मौन स्थिति8 श्लोक
आत्मानुभवस्थितिः

कर्म, संकल्प र ध्यान समेत त्यागेर सहज मौनमा स्थिर हुने जनकको अनुभव।

श्लोकहरू (8):
अध्याय 13: परमानन्दको स्थिति7 श्लोक
परमानन्दप्राप्तिः

आत्मामा स्थित पुरुषका लागि कुनै नियम वा बन्धन बाँकी नरहने घोषणा।

श्लोकहरू (7):
अध्याय 14: सहज शान्ति4 श्लोक
शान्तिबोधः

प्रकृति र आत्माको भेद बुझेर पूर्ण शान्तिमा विश्राम।

श्लोकहरू (4):
अध्याय 15: तत्त्वज्ञानको उपदेश20 श्लोक
तत्त्वोपदेशः

अष्टावक्रद्वारा चैतन्य र आत्मतत्त्वको विस्तृत एवं स्पष्ट रहस्योद्घाटन।

श्लोकहरू (20):
अध्याय 16: विशेष आत्म-उपदेश11 श्लोक
विशेषोपदेशः

बाहिरी शास्त्र वा गुरु चर्चा भन्दा आन्तरिक मौन नै सर्वोपरि भएको उद्घोष।

श्लोकहरू (11):
अध्याय 17: आत्मज्ञानीको स्वभाव20 श्लोक
ज्ञानीस्वभावः

संसारमा रहेर पनि जलमा कमलको पात जस्तै निर्लिप्त ज्ञानीको जीवन।

श्लोकहरू (20):
अध्याय 18: शान्ति र जीवनमुक्ति (१०० श्लोक)100 श्लोक
शान्तिशतकम्

अष्टावक्र गीताको सबैभन्दा गहिरो अध्याय, जसमा जीवनमुक्तको अन्तिम रहस्य खोलिएको छ।

अध्याय 19: आत्म-विश्राम र तृप्ति8 श्लोक
आत्मविश्रामः

जनकद्वारा सबै द्वैत मेटिएर केवल आफ्नो विशुद्ध अस्तित्वको अनुभव।

श्लोकहरू (8):
अध्याय 20: पूर्ण विदेहमुक्ति14 श्लोक
विदेहमुक्तिः

न मोक्ष छ, न बन्धन, न साधक, न सिद्ध— केवल एकमात्र ब्रह्म सत्य हो।

श्लोकहरू (14):