अष्टावक्र गीता पृष्ठभूमि
ॐअध्याय 14

सहज शान्ति

शान्तिबोधः
पछिल्लो

जनक उवाच

आत्मज्ञानी जनक

श्लोक 1

प्रकृत्या शून्यचित्तो यः प्रमादाद्भावभावनः। निद्रितो बोधित इव क्षीणसंस्मरणो हि सः॥ १ ॥

prakṛtyā śūnyacitto yaḥ pramādād bhāvabhāvanaḥ | nidrito bodhita iva kṣīṇasaṁsmaraṇo hi saḥ || 1 ||

नेपाली भावार्थ

जो पुरुष स्वभावैले विचारशून्य (शान्त चित्त) छ, तर बाहिरी व्यवहारमा असावधानीवश सांसारिक विषयहरूको अनुभव गरिरहेको जस्तो देखिए तापनि; गहिरो सपनाको निद्राबाट ब्यूँझिएको मानिस जस्तै उसका विगतका सबै संस्मरण र सांसारिक छापहरू पूरै मेटिएका हुन्छन्।

English Translation

One who is naturally devoid of thoughts, even if inadvertently appearing to entertain worldly objects, is like a person awakened from sleep—all latent memories and past attachments are completely dissolved.

सार संक्षेप: आत्मज्ञानी व्यक्ति बाहिरबाट सांसारिक कुराकानी वा व्यवहारमा लागेको जस्तो देखिए पनि भित्रबाट ऊ सपनाबाट ब्युँझिएको मानिस जस्तै पूर्णतया निर्लेप र विगतका छापहरूबाट मुक्त हुन्छ।

१. चौधौं अध्यायको परिवेश: 'शान्तिबोध'

चौधौं अध्यायमा राजा जनक आफ्नो आन्तरिक सहज शान्तिको त्यो गहिरो रहस्य प्रकट गर्नुहुन्छ, जहाँ बाहिरी संसारको व्यवहार चल्दाचल्दै पनि भित्र अखण्ड मौनता रहन्छ।

धेरै मानिसहरूलाई लाग्छ:

  • "आत्मज्ञानी भइसकेपछि मानिसले आँखा झिम्क्याउनु हुँदैन, हाँस्नु हुँदैन, बोल्नु हुँदैन।"
    राजा जनक यो अन्धविश्वासलाई हटाउनुहुन्छ।

२. सपनाबाट ब्युँझिएको मानिसको दृष्टान्त

सपनामा तपाईंले देख्नुभयो:

  • तपाईंले करोडौं रुपैयाँ जित्नुभयो, वा बाघले लखेट्यो।
  • जब तपाईं ब्युँझनुहुन्छ, के तपाईं त्यो जितेको पैसा खोज्न बैंक जानुहुन्छ? के बाघसँग डराएर कोठामा लुक्नुहुन्छ?
    कदापि जानुहुन्न!
    किनकि ब्युँझनासाथ तपाईंलाई थाहा भयो कि त्यो त केवल सपना मात्र थियो। त्यसका सबै छापहरू (क्षीणसंस्मरणः) एकै क्षणमा हराए।

त्यसैगरी:
आत्मज्ञानी पुरुषका लागि यो सारा जाग्रत संसार सपना सरह हो।
उनी खाना खान्छन्, बोल्छन्, हाँस्छन्; तर ती कुनै पनि घटनाले उनको भित्री चेतनामा दाग लाग्दैन।

३. 'प्रकृत्या शून्यचित्तः' — भित्री शून्यता

ज्ञानी बाहिरबाट व्यस्त देखिन सक्छ, तर भित्रबाट ऊ 'शून्यचित्त' (पूर्णतया शान्त र निर्मल) हुन्छ।
जसरी आकाशमा हजारौं बादलहरू उडे पनि आकाश सधैँ खाली नै रहन्छ।

मनन सूत्र:
"सपनाबाट ब्युँझिएपछि सपनाको सुख-दुःख मेटिए जस्तै, आत्मज्ञान भएपछि संसारका सबै भ्रमहरू स्वतः बिलाउँछन्।"

पछिल्लो

विषय-सूची (Contents)

📖 आवरण पृष्ठ📜 प्राक्कथन / भूमिका

अध्याय तथा श्लोकहरू:

अध्याय 1: आत्मसाक्षात्कारको उपदेश20 श्लोक
आत्मसाक्षात्कारोपदेशः

राजा जनकका तीन मौलिक प्रश्नहरू (ज्ञान, मुक्ति र वैराग्य) र अष्टावक्रद्वारा साक्षी भावको प्रत्यक्ष उद्घोष।

श्लोकहरू (20):
अध्याय 2: आत्म-विस्मय र आनन्दको उल्लास25 श्लोक
आत्मविस्मयोल्लासः

राजा जनकद्वारा आत्म-साक्षात्कार पश्चात् अद्वितीय चेतनाको अनुभव र विस्मयको प्रकटीकरण।

श्लोकहरू (25):
अध्याय 3: आत्मज्ञानीको परीक्षा14 श्लोक
आत्मज्ञानपरीक्षा

अष्टावक्रद्वारा यदि आत्मबोध भएको छ भने संसारी विषयप्रति आसक्ति किन भनी गरिएको कसी परीक्षण।

श्लोकहरू (14):
अध्याय 4: आत्मज्ञानीको महिमा6 श्लोक
ज्ञानानुकीर्तनम्

सत्यलाई जानेको व्यक्तिको अनुपम स्थिति र सांसारिक सुख-दुःखभन्दा परको स्थितिको प्रशंसा।

श्लोकहरू (6):
अध्याय 5: चित्त लीन हुने चार उपाय4 श्लोक
चित्तलयोपायः

आत्मा निर्लेप, शुद्ध र निराकार छ भन्ने बोधद्वारा चित्तलाई शान्त र लीन बनाउने उपदेश।

श्लोकहरू (4):
अध्याय 6: ज्ञानको वास्तविक स्वरूप4 श्लोक
ज्ञानस्वरूपम्

आकाश जस्तै सर्वव्यापी र अनन्त आत्माको पहिचान।

श्लोकहरू (4):
अध्याय 7: परम शान्तिको प्रत्यक्ष अनुभव5 श्लोक
शान्तानुभवः

जनकद्वारा आफू नै अनन्त महासागर भएको र संसार तरंग मात्र भएको स्वीकारोक्ति।

श्लोकहरू (5):
अध्याय 8: बन्धन र मोक्षको परिभाषा4 श्लोक
बन्धनमोक्षलक्षणम्

मनको चाहना र आसक्ति नै बन्धन हो, अनि ती सबैबाट मुक्ति नै परम मोक्ष हो।

श्लोकहरू (4):
अध्याय 9: निर्वेद र उदासीनता8 श्लोक
निर्वेदवर्णनम्

द्वन्द्व, कर्म, र संशयहरूको निवृत्ति तथा शान्तिको मार्ग।

श्लोकहरू (8):
अध्याय 10: वैराग्य र वासनात्याग8 श्लोक
वैराग्योपदेशः

काम, क्रोध र भोगहरूको निस्सारता बुझेर शान्ति प्राप्त गर्ने प्रेरणा।

श्लोकहरू (8):
अध्याय 11: प्रारब्ध र आत्मशान्ति8 श्लोक
प्रारब्धशान्तिः

सृष्टिको स्वभाव र प्रारब्धलाई बुझेर चिन्तामुक्त हुने कला।

श्लोकहरू (8):
अध्याय 12: आत्मानुभव र मौन स्थिति8 श्लोक
आत्मानुभवस्थितिः

कर्म, संकल्प र ध्यान समेत त्यागेर सहज मौनमा स्थिर हुने जनकको अनुभव।

श्लोकहरू (8):
अध्याय 13: परमानन्दको स्थिति7 श्लोक
परमानन्दप्राप्तिः

आत्मामा स्थित पुरुषका लागि कुनै नियम वा बन्धन बाँकी नरहने घोषणा।

श्लोकहरू (7):
अध्याय 14: सहज शान्ति4 श्लोक
शान्तिबोधः

प्रकृति र आत्माको भेद बुझेर पूर्ण शान्तिमा विश्राम।

श्लोकहरू (4):
अध्याय 15: तत्त्वज्ञानको उपदेश20 श्लोक
तत्त्वोपदेशः

अष्टावक्रद्वारा चैतन्य र आत्मतत्त्वको विस्तृत एवं स्पष्ट रहस्योद्घाटन।

श्लोकहरू (20):
अध्याय 16: विशेष आत्म-उपदेश11 श्लोक
विशेषोपदेशः

बाहिरी शास्त्र वा गुरु चर्चा भन्दा आन्तरिक मौन नै सर्वोपरि भएको उद्घोष।

श्लोकहरू (11):
अध्याय 17: आत्मज्ञानीको स्वभाव20 श्लोक
ज्ञानीस्वभावः

संसारमा रहेर पनि जलमा कमलको पात जस्तै निर्लिप्त ज्ञानीको जीवन।

श्लोकहरू (20):
अध्याय 18: शान्ति र जीवनमुक्ति (१०० श्लोक)100 श्लोक
शान्तिशतकम्

अष्टावक्र गीताको सबैभन्दा गहिरो अध्याय, जसमा जीवनमुक्तको अन्तिम रहस्य खोलिएको छ।

अध्याय 19: आत्म-विश्राम र तृप्ति8 श्लोक
आत्मविश्रामः

जनकद्वारा सबै द्वैत मेटिएर केवल आफ्नो विशुद्ध अस्तित्वको अनुभव।

श्लोकहरू (8):
अध्याय 20: पूर्ण विदेहमुक्ति14 श्लोक
विदेहमुक्तिः

न मोक्ष छ, न बन्धन, न साधक, न सिद्ध— केवल एकमात्र ब्रह्म सत्य हो।

श्लोकहरू (14):