जनक उवाच
आत्मज्ञानी जनक
श्लोक 1
प्रकृत्या शून्यचित्तो यः प्रमादाद्भावभावनः। निद्रितो बोधित इव क्षीणसंस्मरणो हि सः॥ १ ॥
prakṛtyā śūnyacitto yaḥ pramādād bhāvabhāvanaḥ | nidrito bodhita iva kṣīṇasaṁsmaraṇo hi saḥ || 1 ||
नेपाली भावार्थ
जो पुरुष स्वभावैले विचारशून्य (शान्त चित्त) छ, तर बाहिरी व्यवहारमा असावधानीवश सांसारिक विषयहरूको अनुभव गरिरहेको जस्तो देखिए तापनि; गहिरो सपनाको निद्राबाट ब्यूँझिएको मानिस जस्तै उसका विगतका सबै संस्मरण र सांसारिक छापहरू पूरै मेटिएका हुन्छन्।
English Translation
One who is naturally devoid of thoughts, even if inadvertently appearing to entertain worldly objects, is like a person awakened from sleep—all latent memories and past attachments are completely dissolved.
सार संक्षेप: आत्मज्ञानी व्यक्ति बाहिरबाट सांसारिक कुराकानी वा व्यवहारमा लागेको जस्तो देखिए पनि भित्रबाट ऊ सपनाबाट ब्युँझिएको मानिस जस्तै पूर्णतया निर्लेप र विगतका छापहरूबाट मुक्त हुन्छ।
१. चौधौं अध्यायको परिवेश: 'शान्तिबोध'
चौधौं अध्यायमा राजा जनक आफ्नो आन्तरिक सहज शान्तिको त्यो गहिरो रहस्य प्रकट गर्नुहुन्छ, जहाँ बाहिरी संसारको व्यवहार चल्दाचल्दै पनि भित्र अखण्ड मौनता रहन्छ।
धेरै मानिसहरूलाई लाग्छ:
राजा जनक यो अन्धविश्वासलाई हटाउनुहुन्छ।
२. सपनाबाट ब्युँझिएको मानिसको दृष्टान्त
सपनामा तपाईंले देख्नुभयो:
कदापि जानुहुन्न!
किनकि ब्युँझनासाथ तपाईंलाई थाहा भयो कि त्यो त केवल सपना मात्र थियो। त्यसका सबै छापहरू (क्षीणसंस्मरणः) एकै क्षणमा हराए।
त्यसैगरी:
आत्मज्ञानी पुरुषका लागि यो सारा जाग्रत संसार सपना सरह हो।
उनी खाना खान्छन्, बोल्छन्, हाँस्छन्; तर ती कुनै पनि घटनाले उनको भित्री चेतनामा दाग लाग्दैन।
३. 'प्रकृत्या शून्यचित्तः' — भित्री शून्यता
ज्ञानी बाहिरबाट व्यस्त देखिन सक्छ, तर भित्रबाट ऊ 'शून्यचित्त' (पूर्णतया शान्त र निर्मल) हुन्छ।
जसरी आकाशमा हजारौं बादलहरू उडे पनि आकाश सधैँ खाली नै रहन्छ।